वैराग्यशतक
काळाला नमस्कार
भ्रातः कष्टमहो महान्स नृपतिः सामन्तचक्रं च तत्पार्श्वे तस्य च सापि राजपरिषत्ताश्चन्द्रबिम्बाननाः । उद्रिक्तः स च राजपुत्रनिवहस्ते बन्दिनस्ताः कथाः सर्वं यस्य वशादगात्स्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः ॥
काळावरचा पाचवा विभाग एका मित्राला उद्देशून सुरू होतो. कवी त्याला “बंधो” म्हणतात, आणि नाहीशा झालेल्या एका दरबाराकडे बोट दाखवतात. “बंधो, अरेरे, किती दुःखाची गोष्ट! तो थोर राजा, आणि त्याच्या बाजूचे ते सामंत राजांचे मंडळ. ती राजसभाही, आणि पूर्ण चंद्रबिंबासारख्या मुखांच्या त्या स्त्रिया. राजपुत्रांचा तो गर्विष्ठ घोळका; ते भाट, त्या कथा. हे सगळे ज्याच्या सत्तेने आठवणीत जमा झाले, त्या काळाला माझा नमस्कार.” कवी “तो राजा”, “त्या स्त्रिया” असे म्हणतात, जसे ज्याला ते आठवतात अशा माणसाशी बोलताना आपण म्हणतो. सामंत म्हणजे थोर राजाची सेवा करायला बांधलेले लहान राजे. भाट त्याची स्तुती गात, आणि कथा म्हणजे त्याच्या सभेत सांगितल्या जाणाऱ्या गोष्टी. तेलंगांना या शब्दांत “इतिहासजमा होणे” हा अर्थ ऐकू येतो: जे एके काळी जिवंत होते, ते आता फक्त सांगितले जाते. दरबार आपल्या राजापुढे नमत असे. आता कवी त्या राजाला वाहून नेणाऱ्या सत्तेपुढे नमतात. वैराग्यशतक, श्लोक ४१ (काळ).