वैराग्यशतक
हिमालय नाहीसा झाला का?
गङ्गातरङ्गकणशीकरशीतलानि विद्याधराध्युषितचारुशिलातलानि । स्थानानि किं हिमवतः प्रलयं गतानि यत्सावमानपरपिण्डरता मनुष्याः ॥
“हिमालयातली ती स्थाने गंगेच्या लाटांच्या बारीक तुषारांनी शीतल आहेत, आणि त्यांच्या सुंदर, सपाट शिळांवर विद्याधर राहतात. ती सगळी नष्ट झाली की काय, म्हणून माणसे अपमानाने दिलेल्या परक्यांच्या अन्नात सुख मानतात?” सगळा श्लोक एकच प्रश्न आहे, आणि तोही खरा प्रश्न नाही. हिमालय अजून उभा आहे, हे उघडच आहे. ज्याला याचा विसर पडला, त्याला लाजवण्यासाठीच कवी हा प्रश्न विचारतात. आधी पर्वत. गंगा हिमालयातून खाली उतरते. तिच्या लाटा खडकांवर आपटतात, आणि बारीक, थंडगार तुषार उडवतात. तिच्या काठांवर रुंद, गुळगुळीत शिळा पसरलेल्या आहेत, आणि त्यांवर विद्याधर राहतात: उंच आकाशात संचार करणारे, जादुई विद्येत निपुण असे अर्धदैवी जीव. ही संन्याशांची ठिकाणे. अगदी प्राचीन कथांपासून ऋषी हिमालयात ध्यान करत आले आहेत. आणि हे सगळे फुकट आहे; जो जाईल, त्याच्यासाठी खुले. मग दुसरी बाजू: परक्यांनी दिलेले अन्न, आणि तेही तुच्छतेने दिलेले. माणसाला नुसते खायला मिळते असे नाही; अपमानासकट त्यात तो सुख मानतो. श्लोकाचा तिरस्कार आहे तो ज्याच्यापुढे पर्याय आहे, अशा माणसासाठी. पर्वत त्याच्यासाठी खुले आहेत, तरीही त्याला श्रीमंताच्या घरचे उरलेसुरले तुकडेच जास्त आवडतात. एखाद्या विद्वानाचे चित्र डोळ्यांसमोर आणा. श्रीमंताच्या दारात नाक मुरडणाऱ्या नोकराच्या हातून तो ताट घेतो, आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी पुन्हा तिथेच हजर होतो. काही आठवड्यांच्या पायपिटीवर गंगा खडकांवरून थंडगार वाहते आहे. श्लोक एका ताटभर अन्नासमोर अख्खी पर्वतरांग उभी करतो. म्हणूनच तो मनात घर करून राहतो. वैराग्यशतक, श्लोक २४ (याचनेची लाचारी).