वैराग्यशतक
वल्कलातच संतोष
वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं च लक्ष्म्या सम इह परितोषो निर्विशेषो विशेषः । स तु भवतु दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोर्थवान्को दरिद्रः ॥
आता संन्याशाला असे एक माप सापडते, ज्यावर ते दोघे बरोबरीचे ठरतात. “इथे आम्ही वल्कलांत संतुष्ट आहोत, आणि तू तुझ्या लक्ष्मीत. संतोष दोघांचा सारखाच, म्हणून आपल्यातला फरक हा फरकच उरत नाही. ज्याची तृष्णा मोठी, तो खुशाल दरिद्री असो. मन संतुष्ट असले, तर श्रीमंत कोण, आणि गरीब कोण?” वल्कल हे वनातल्या तपस्व्याचे वस्त्र: तो ज्या झाडांमध्ये राहतो, त्यांच्याच सालीच्या पट्ट्या. त्यांच्यासमोर राजाकडचे सारे वैभव उभे आहे. तरीही प्रत्येकाला जे हवे, ते मिळालेले आहे. राजा आपल्या खजिन्यावर खूश आहे, संन्यासी आपल्या वल्कलांवर. संतोषाच्या मापाने मोजले, तर दोघे बरोबरीचे; आणि त्यांच्या संपत्तीतली मोठी दरी त्यांच्या मनःशांतीत कोणतीही दरी पाडत नाही. मग श्लोक दारिद्र्याला नवा अर्थ देतो. ज्याची तृष्णा मोठी, तो गरीब, मग त्याच्याकडे कितीही असो. या हिशेबाने राजाही गरीब असू शकतो, आणि वल्कल नेसलेला माणूस श्रीमंत. एक व्यापारी रात्रभर जागा राहून आपले सोने मोजतो, आणि त्याला आणखी हवे असते. वनात एक तपस्वी जमिनीवर शांत झोपलेला असतो. या श्लोकाच्या हिशेबाने गरीब तो व्यापारी आहे; ज्याला आणखी काही नको, तो तपस्वी गरीब नाही. श्लोक राजाला आपले धन सोडायला सांगत नाही. त्या धनामुळे राजा दोघांत जास्त श्रीमंत ठरतो, एवढेच तो नाकारतो. शेवटच्या प्रश्नातच त्याचे उत्तर आहे. मन एकदा संतुष्ट झाले, की “श्रीमंत” आणि “गरीब” या शब्दांना मोजण्यासारखे काही उरतच नाही. वैराग्यशतक, श्लोक ५३ (संन्यासी आणि राजा).