वैराग्यशतक
भोगांनीच आम्हाला भोगले
भोगा न भुक्ता वयमेव भुक्तास्तपो न तप्तं वयमेव तप्ताः । कालो न यातो वयमेव यातास्तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः ॥
चार छोट्या ओळी, आणि प्रत्येकीत बाजी उलटते. “आम्ही भोग भोगले नाहीत; भोगांनीच आम्हाला भोगले. आम्ही तप केले नाही; आम्हीच तापलो. काळ गेला नाही; आम्हीच गेलो. तृष्णा जीर्ण झाली नाही; आम्हीच जीर्ण झालो.” प्रत्येक ओळ एकाच शब्दावर फिरते: तो आधी वस्तूविषयी, मग आपल्याविषयी येतो. “भुक्त” म्हणजे उपभोगलेले, आणि खाल्लेलेही: आपण भोगांवर ताव मारायला निघालो, आणि त्यांनीच आपल्याला गिळले. तप म्हणजे उष्णता; त्याच्या क्रियापदाचा अर्थ तप करणे आणि होरपळणे असा दोन्ही होतो. आम्ही तप कधी केले नाही, तरीही काळजीने आणि दुःखाने होरपळलोच. संस्कृत “यात” म्हणजे गेलेला: काळ गेला नाही, आम्ही गेलो. आणि “जीर्ण” म्हणजे म्हातारा, आणि झिजलेलाही: तृष्णा कधी झिजली नाही, आम्ही झिजलो. प्रत्येक ओळीत माणसाला वाटते, कर्ता आपण आहोत; आणि मग कळते, की सगळे आपल्यावरच घडत होते. त्याने भोगांचा उपयोग करायचे ठरवले, आणि भोगांनीच त्याला वापरून संपवले. तेलंग पहिल्या ओळीचा अर्थ असा लावतात: जे भोग आम्ही खरे कधी भोगलेच नाहीत, त्यांच्या तृष्णेने आमची शिकार केली. काळाची ओळ सर्वांत खोल आहे. आपण म्हणतो, काळ जातो. कवी म्हणतात, काळ जागीच आहे; आपणच त्यातून जातो, आणि नाहीसे होतो. महाभारतात ययाती राजाची कथा आहे. शापामुळे त्याला म्हातारपण आले. भोग चालू ठेवण्यासाठी त्याने आपला मुलगा पुरू याचे तारुण्य त्याच्या बदल्यात घेतले, आणि हजार वर्षांनी ते परत केले. तो म्हणाला, भोगाने वासना कधीच शमत नाही; तूप ओतलेल्या अग्नीसारखी ती वाढतच जाते. वैराग्यशतक, श्लोक ७ (तृष्णा).