वैराग्यशतक
राजा आणि विद्वान
त्वं राजा वयमप्युपासितगुरुप्रज्ञाभिमानोन्नताः ख्यातस्त्वं विभवैर्यशांसि कवयो दिक्षु प्रतन्वन्ति नः । इत्थं मानद नातिदूरमुभयोरप्यावयोरन्तरं यद्यस्मासु पराङ्मुखोसि वयमप्येकान्ततो निस्पृहाः ॥
सहावा विभाग एका संन्याशाला राजासमोर उभे करतो, आणि बोलायला सुरुवात संन्यासीच करतो. “तू राजा आहेस. गुरुसेवा करून मिळवलेल्या विद्येच्या अभिमानाने आम्हीही ताठ उभे आहोत. तू तुझ्या वैभवाने प्रसिद्ध आहेस. आमची कीर्ती कवी दाही दिशांना पसरवतात. म्हणून, हे थोर पुरुषा, आपल्या दोघांमधले अंतर फार नाही. तू आमच्याकडून तोंड फिरवलेस, तर आम्हालाही तुझ्याकडून काही नको, अगदी काहीच नको.” गुरूची सेवा हाच विद्या मिळवण्याचा जुना मार्ग होता. शिष्य वर्षानुवर्षे गुरूच्या घरी राहायचा, आणि सेवा करता करता शिकायचा. या विद्वानाने आपली विद्या अशीच कमावली आहे. राजाने त्याच्याकडे दुर्लक्ष केले आहे, आणि तो जोडीजोडीने उत्तर देतो. राजाचा मोठेपणा त्याच्या सिंहासनात; विद्वानाचा त्याच्या विद्येत. राजाची कीर्ती त्याच्या धनावर उभी आहे; विद्वानाची कीर्ती कवींच्या तोंडून चारी दिशांना पोहोचते. मग कलाटणी येते. राजा त्याच्याकडे पाहणार नसेल, तर तो काही मागणार नाही. “आम्हालाही काही नको” हे शेवटचे शब्द हीच त्याची खरी ढाल: ज्याला तुमच्याकडून काहीच नको, त्याचा तुम्ही अपमान करूच शकत नाही. राजवाड्याच्या दाराशी तिष्ठत उभ्या असलेल्या एखाद्या विद्वानाचा विचार करा. देणगीची आशा असते, तोपर्यंत तिष्ठत घालवलेला प्रत्येक तास त्याला खाली आणतो. ज्या क्षणी तो आशा सोडतो, त्या क्षणी तो पाठ फिरवून बरोबरीच्या नात्याने निघून जाऊ शकतो. श्लोक बरोबरीचा दावा करतो, त्याहून जास्त नाही. तो राजाला लहान म्हणत नाही. राजाच्या हातात विद्वानावर सत्ता गाजवणारी एकच गोष्ट होती: विद्वानाची गरज. श्लोक तेवढीच काढून घेतो, आणि हा सगळा विभाग याच पायावर उभा आहे. अनेक आवृत्त्यांत इथे “मानधनातिदूरम्” असा पाठ आहे: “मान आणि धन यांत आपल्या दोघांमधले अंतर फार मोठे आहे.” तिथे विद्वान राजापासून फार दूर उभा आहे; इथे तो राजाच्या बरोबरीने उभा आहे. वैराग्यशतक, श्लोक ५१ (संन्यासी आणि राजा).