वैराग्यशतक
आई लक्ष्मी, दुसरीकडे जा
मातर्लक्ष्मि भजस्व कञ्चिदपरं मत्काङ्क्षिणी मा स्म भूर्भोगेभ्यः स्पृहयालवो न हि वयं का निस्पृहाणामसि । सद्यःस्यूतपलाशपत्रपुटिकापात्रे पवित्रीकृते भिक्षासक्तुभिरेव सम्प्रति वयं वृत्तिं समीहामहे ॥
संन्यासी भाग्याच्या देवीला परत पाठवतो, अगदी अदबीने. “आई लक्ष्मी, दुसऱ्या कोणाची तरी सेवा कर. माझ्यावर मन जडवू नकोस. आम्ही भोगांना हपापलेली माणसे नाही. ज्यांना कशाचीच इच्छा नाही, त्यांच्यासाठी तू कोण? आता ताज्या टाचलेल्या, पवित्र केलेल्या पळसाच्या पानांच्या द्रोणात भिक्षेत मिळालेले सातूचे पीठ खाऊन राहावे, असे आमच्या मनात आहे.” श्लोक ६५ मध्ये कवींनी लक्ष्मीला विकाऊ स्त्री म्हटले होते: ती राजाच्या आठ्यांत राहते, आणि राजाने कपाळाला आठी घातली, की माणसाला लगेच सोडून जाते. इथे ते तिला आई म्हणतात, आणि तरीही तिला परत पाठवतात. त्यांना तिची काही गरजच नाही. त्यांचा द्रोणच याचे कारण सांगतो. पळसाची रुंद पाने काड्यांनी टाचली, की द्रोण होतो; तो एकदा वापरून फेकून दिला जातो. त्यात थोडेसे सातूचे पीठ, सगळ्यांत साधे अन्न. त्या जेवणातल्या कशालाच भाग्याच्या मेहेरबानीची गरज नाही. अनेक आवृत्त्यांत इथे “भोगेषु स्पृहयालवस्तव वशे” असा पाठ आहे: “भोगांची हाव धरणारे तुझ्या ताब्यात असतात.” तिथे कवी भोगांची हाव धरणाऱ्या इतरांवरच्या तिच्या पकडीविषयी बोलतात; इथे आपण तसे नाही, हे ते सरळ सांगतात. वैराग्यशतक, श्लोक ९३ (अवधूत).