विदुर नीति · Dharma at the End
एकावर दुसऱ्याचा पहारा
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा । चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा ॥
“धैर्याने कामवासना आणि पोट यांचे रक्षण करावे; डोळ्यांनी हात आणि पाय यांचे; मनाने डोळे आणि कान यांचे; आणि कर्माने मन आणि वाणी यांचे.” ही पहारेकऱ्यांची साखळी आहे; प्रत्येक पहारेकरी त्याच्या खालच्यावर नेमलेला. कामवासना आणि भूक या शरीरातल्या सर्वांत जोरदार ओढी आहेत, आणि त्यांना फक्त धैर्यच आवरू शकते. हातापायांवर डोळ्यांची नजर असते. डोळे आणि कान यांच्यावर मनाची नजर असते; काय पाहायचे, काय ऐकायचे, हे मन ठरवते. मन आणि वाणी यांच्यावर कर्माची नजर असते: माणूस प्रत्यक्ष काय करतो, त्यावरून त्याचे विचार आणि शब्द प्रामाणिक होते की नाही, ते दिसते. मिठाईच्या दुकानावरून जाणारा एक भुकेला माणूस डोळ्यांसमोर आणा. धैर्य त्याची भूक आवरते. पाय त्याला कुठे नेत आहेत, ते त्याचे डोळे पाहतात; आणि हात पुढे जाण्याआधी हातालाही पाहतात. तिथे उभे राहून पाहत बसायचे की नाही, हे त्याचे मन ठरवते. आणि तो पुढे चालत जातो की नाही, यावरून त्याचा निर्धार खरा होता की नाही, ते कळते. माणसाचा कोणताही भाग पहाऱ्याविना राहत नाही. ही साखळी पोटापासून थेट मनापर्यंत जाते. अध्याय ८, श्लोक २४.