PocketPage

मराठी

17 pieces

  1. कात टाकणारा सापलांबलचक रात्रीचा हा शेवटचा प्रहर आहे. कुरुवंशाचा आंधळा राजा धृतराष्ट्र याला झोप येत नाही. त्याचा दूत संजय पांडवांकडून, म्हणजे त्याच्या पुतण्यांकडून, परत आला आहे. त्यांचे उत्तर पहाटे सभेत सांगितले जाणार आहे. कपटाच्या द्यूतात राजाचा पुत्र दुर…
  2. विद्येचे तीन शत्रू“असूया म्हणजे एका घावात मृत्यू. मर्यादा सोडून केलेले बोलणे श्रीचा घात करते. आणि विद्येचे तीन शत्रू आहेत: गुरूची सेवा न करणे, घाई आणि आत्मप्रशंसा.” इथली असूया म्हणजे दुसऱ्याच्या चांगल्यातही दोष शोधणारी वृत्ती. ती हळूहळू चढणाऱ्या तापासारखी नस…
  3. विद्यार्थ्याचे सात दोषविद्येच्या शत्रूंवरून विदुर शिकणाऱ्याच्या दोषांकडे वळतात. “हे सात दोष विद्यार्थ्यांचे म्हणून नेहमी मानले जातात.” ते असे: एक, आळस. दोन, मद आणि त्यातून येणारा मोह; हे दोन मिळून एकच दोष. तीन, चंचलपणा; चार, गप्पांची संगत; पाच, ताठरपणा; सहा, अहं…
  4. सुख की विद्या“सुख हवे असणाऱ्याला विद्या कुठून मिळणार? आणि विद्या हवी असणाऱ्याला सुख नाही. सुख हवे असेल, तर विद्या सोडावी; विद्या हवी असेल, तर सुख सोडावे.” सुख म्हणजे आराम, मौज, ऐषारामाचे जीवन. विदुरांच्या काळी विद्यार्थी कित्येक वर्षे गुरूच्या घरी राहत…
  5. कधीच तृप्त न होणारे“अग्नी लाकडांनी कधी तृप्त होत नाही, महासागर नद्यांनी होत नाही. मृत्यू सगळ्या प्राण्यांनी तृप्त होत नाही, आणि सुंदर डोळ्यांची स्त्री पुरुषांनी तृप्त होत नाही.” या चार भुकांना तळच नाही. अग्नीला कितीही ओंडके घाला, तो सगळे खाऊन टाकतो आणि आणखीची…
  6. प्राण गेला तरीपुढे जे सांगणार, ते आपल्या सगळ्या उपदेशाचे शिखर आहे, असे विदुर सांगतात. “हे मी आपल्याला सर्वांहून श्रेष्ठ म्हणून सांगतो, तात: एक पवित्र, अतिशय मोलाचे वचन. वासनेपोटी नाही, भीतीपोटी नाही, लोभापोटी नाही, प्राण वाचवण्यासाठीसुद्धा नाही: धर्म कधी…
  7. नित्य आणि अनित्यपुढचा श्लोक याचे कारण सांगतो. “धर्म नित्य आहे; सुख आणि दुःख अनित्य. जीव नित्य आहे; त्याचे कारण अनित्य. अनित्य सोडून दे, आणि नित्यात स्थिर हो. संतुष्ट राहा; कारण संतोष हाच सर्वांत मोठा लाभ.” काशीरामांच्या मते जीवाचे “कारण” म्हणजे तो ज्यात रा…
  8. गेलेले राजे, नेलेला पुत्र“महाबलवान आणि थोर राजांकडे पाहा. धनधान्याने भरलेल्या पृथ्वीवर त्यांनी राज्य केले. आपली राज्ये आणि अमाप भोग मागे टाकून ते मृत्यूच्या अधीन झाले.” सिंहासनावरून विदुर एका घरात उतरतात. “कष्टाने आणि हालअपेष्टा सोसून वाढवलेला पुत्र मरतो. माणसे त्य…
  9. वाटेवरचे दोन सोबती“मेलेल्या माणसाचे धन दुसराच भोगतो. त्याच्या देहावर पक्षी आणि अग्नी ताव मारतात. परलोकात तो फक्त दोन सोबत्यांसह जातो, त्यांनी वेढलेला: आपले पुण्य आणि आपले पाप.” श्लोक मृत माणसाच्या मागोमाग चितेच्या पलीकडे जातो. त्याने जे जमवले, ते दुसराच खर्च…
  10. ओसाड झाड सोडणारे पक्षी“आप्त, मित्र आणि पुत्र त्याला तिथेच सोडून परत फिरतात; फुले आणि फळे नसलेले झाड पक्षी सोडून जातात, तसे.” हे दृश्य स्मशानातले आहे. रडत, आक्रोश करत कुटुंब प्रेतामागून चालत जाते. चितेपाशी ही वाट संपते. जिवंत माणसे मागे वळतात, आणि घरी आपापल्या आय…
  11. हळूहळू धर्म साठवा“माणसाला अग्नीत ठेवले जाते, तेव्हा त्याने स्वतः केलेली कर्मे त्याच्यामागे जातात. म्हणून माणसाने काळजीपूर्वक, थोडा थोडा धर्म साठवावा.” आप्त चितेपाशी परत फिरतात; कर्मे फिरत नाहीत. यातला महत्त्वाचा शब्द आहे “स्वतः”. ती कर्मे त्याच्यासाठी कोणता…
  12. आत्मारूपी नदी“आत्मा ही पवित्र तीर्थे असलेली नदी आहे. सत्य हा तिचा उगम, धैर्य तिचे काठ, आणि दया तिच्या लाटा. सत्कर्म करणारा तिच्यात स्नान करतो, आणि शुद्ध होतो. कारण आत्मा पवित्रच असतो, जोपर्यंत तो लोभापासून मुक्त राहतो.” भारतात पवित्र ठिकाणे बहुधा नदीकाठ…
  13. धैर्याची नावमग दुसरी नदी येते, आणि ही पार करायची आहे. “पाच इंद्रिये हे जिचे पाणी, आणि वासना आणि क्रोध हे जिच्यातले मगर, अशी ही नदी आहे. धैर्याची नाव करून जन्माचे दुर्गम टप्पे पार कर.” दुर्गम टप्पे म्हणजे जन्माबरोबर येणारी संकटे. काशीराम ती अशी मोजतात:…
  14. एकावर दुसऱ्याचा पहारा“धैर्याने कामवासना आणि पोट यांचे रक्षण करावे; डोळ्यांनी हात आणि पाय यांचे; मनाने डोळे आणि कान यांचे; आणि कर्माने मन आणि वाणी यांचे.” ही पहारेकऱ्यांची साखळी आहे; प्रत्येक पहारेकरी त्याच्या खालच्यावर नेमलेला. कामवासना आणि भूक या शरीरातल्या सर…
  15. स्वर्गाचे चार मार्गउपदेशाच्या शेवटी विदुर एक शेवटची यादी देतात: चार वर्णांपैकी प्रत्येकाचा धर्म, आणि प्रत्येक वर्ण कोणत्या मार्गाने स्वर्गाला पोहोचतो ते. वर्ण म्हणजे जुन्या समाजव्यवस्थेतले चार वर्ग. आधी ब्राह्मण. तो योग्य वेळी स्नान करतो, आणि विद्याभ्यासाच्या…
  16. त्याला त्याच्या धर्मावर परत आणाचार वर्णांचे हे वर्णन केवळ प्रवचनासाठी नव्हते. “चार वर्णांचा हा धर्म मी आपल्याला सांगितला. आता तो का सांगितला, त्याचे कारण ऐका. पांडूचा पुत्र क्षत्रियधर्मापासून ढळतो आहे. महाराज, त्याला पुन्हा राजधर्मात स्थिर करा.” पांडूचा पुत्र म्हणजे थोरल…
  17. राजाचे उत्तरविदुरांचे बोलणे संपले आहे. राजा उत्तर देतो, आणि त्या थोड्या ओळींत सगळी रात्र सामावलेली आहे. “तू मला नेहमी शिकवतोस, तसेच हे आहे,” धृतराष्ट्र म्हणतो. “सौम्या, तू सांगतोस, तसेच माझेही मन वळते.” मग वळण. “पण पांडवांविषयी मी मनाशी असे ठरवतो, आणि…