विदुर नीति · Dharma at the End
कात टाकणारा साप
महान्तमप्यर्थमधर्मयुक्तं यः सन्त्यजत्यनपाकृष्ट एव । सुखं सुदुःखान्यवमुच्य शेते जीर्णां त्वचं सर्प इवावमुच्य ॥
लांबलचक रात्रीचा हा शेवटचा प्रहर आहे. कुरुवंशाचा आंधळा राजा धृतराष्ट्र याला झोप येत नाही. त्याचा दूत संजय पांडवांकडून, म्हणजे त्याच्या पुतण्यांकडून, परत आला आहे. त्यांचे उत्तर पहाटे सभेत सांगितले जाणार आहे. कपटाच्या द्यूतात राजाचा पुत्र दुर्योधन याने त्यांच्या राज्याचा वाटा हिरावून घेतला; तो वाटा त्यांना परत हवा आहे. म्हणून राजाने आपले सावत्र भाऊ आणि मंत्री विदुर यांना बोलावून घेतले आहे, आणि विदुर रात्रभर बोलत आहेत. आता ते अधर्माविषयी बोलतात. अधर्म म्हणजे धर्माच्या उलट; आणि धर्म म्हणजे कर्तव्य आणि सदाचार. “मोठा लाभ असला, तरी तो अधर्माने येत असेल, तर एखादा माणूस त्यात ओढला जाण्याआधीच तो सोडून देतो. असा माणूस मोठ्या दुःखांतून सुटतो, आणि सुखाने झोपतो; जुनी कात टाकून मोकळा झालेल्या सापासारखा.” सापाची जुनी कात निर्जीव आणि घट्ट असते. साप तिच्यातून सरपटत बाहेर पडतो, ती गवतात तशीच टाकतो, आणि हलका होऊन पुढे जातो. विदुरांसमोर बसलेला राजा रात्रभर झोपलेला नाही. अधर्माने आलेला एक मोठा लाभ त्याच्या हाती आहे. हा श्लोक त्यावरचा उपाय सांगतो. अध्याय ८, श्लोक २.