विदुर नीति · Dharma at the End
राजाचे उत्तर
सा तु बुद्धिः कृताप्येवं पाण्डवान्प्रति मे सदा । दुर्योधनं समासाद्य पुनर्विपरिवर्तते ॥
विदुरांचे बोलणे संपले आहे. राजा उत्तर देतो, आणि त्या थोड्या ओळींत सगळी रात्र सामावलेली आहे. “तू मला नेहमी शिकवतोस, तसेच हे आहे,” धृतराष्ट्र म्हणतो. “सौम्या, तू सांगतोस, तसेच माझेही मन वळते.” मग वळण. “पण पांडवांविषयी मी मनाशी असे ठरवतो, आणि दुर्योधन जवळ आला, की माझे मन पुन्हा उलटे फिरते.” आणि मग सबब. “दैवाने ठरवलेले कोणताही प्राणी ओलांडू शकत नाही. दैव हेच खरे, असे मला वाटते. माणसाचा प्रयत्न व्यर्थ आहे.” धृतराष्ट्र प्रत्येक शब्दाला होकार देतो, पण त्याप्रमाणे वागू शकत नाही. याच रात्री आधी त्याने माणसाला दोऱ्यांवर नाचणारी लाकडी बाहुली म्हटले होते; आता तो तेच स्वतःविषयी म्हणतो. त्याच्या म्हणण्याप्रमाणे दोष त्याचा नाही, दैवाचा आहे. विदुरांचा सगळा उपदेश याच्या उलट गृहीत धरून चालला होता: निवड अजूनही राजाच्याच हाती आहे.
उपदेशानंतर
सा तु बुद्धिः कृताप्येवं पाण्डवान्प्रति मे सदा । दुर्योधनं समासाद्य पुनर्विपरिवर्तते ॥
रात्र इथे संपत नाही. काही सांगायचे राहिले आहे का, असे राजा विचारतो. विदुर त्याला सनत्सुजातांचे नाव सांगतात. ते प्राचीन ऋषी, चिरतरुण आणि आजन्म ब्रह्मचारी; मृत्यू नाहीच, अशी त्यांची शिकवण. राजाच्या मनातल्या शंकांचे उत्तर ते ऋषी देऊ शकतील, असे विदुर म्हणतात. मग विदुर स्वतःच का सांगत नाहीत? “माझा जन्म शूद्र मातेच्या पोटी झाला,” ते म्हणतात, “म्हणून यापेक्षा अधिक सांगण्याचे धाडस मी करत नाही.” जन्माने ब्राह्मण असलेला मनुष्य अगदी गहन रहस्येही सांगू शकतो, आणि देव त्याला दोष देत नाहीत, असे ते समजावून सांगतात. राजाच्या विनंतीवरून विदुर त्या ऋषींचे स्मरण करतात, आणि ऋषी प्रकट होतात. विदुर यथोचित सन्मानाने त्यांचे स्वागत करतात, आणि त्यांना बोलण्याची विनंती करतात. त्यानंतर येते सनत्सुजातीय: मृत्यू आणि शाश्वत तत्त्व यांविषयी सनत्सुजातांची शिकवण, उद्योगपर्वाच्या अध्याय ४१ ते ४६ मध्ये. उरलेली रात्र राजा ऋषींच्या आणि विदुरांच्या सहवासात घालवतो. सकाळी राजपुत्र आणि सरदार सभागृहात जमतात; त्यांच्या अग्रभागी राजा असतो. दुर्योधन आपल्या भावांसह येतो; त्याच्याबरोबर त्याचा मित्र कर्ण आणि त्याच्या वतीने फासे टाकणारा त्याचा मामा शकुनी असतात. संजय आत येतो, आणि पांडवांचे उत्तर सांगतो. उपदेशाने राजा बदलला नाही. कुरुक्षेत्रावर युद्ध झालेच. रात्रीच्या शेवटी धृतराष्ट्राने स्वतःच हे सांगितले होते: त्याला प्रत्येक शब्द पटला, पण तो त्याप्रमाणे वागू शकला नाही.