विदुर नीति · Dharma at the End
सुख की विद्या
सुखार्थिनः कुतो विद्या नास्ति विद्यार्थिनः सुखम् । सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी वा त्यजेत्सुखम् ॥
“सुख हवे असणाऱ्याला विद्या कुठून मिळणार? आणि विद्या हवी असणाऱ्याला सुख नाही. सुख हवे असेल, तर विद्या सोडावी; विद्या हवी असेल, तर सुख सोडावे.” सुख म्हणजे आराम, मौज, ऐषारामाचे जीवन. विदुरांच्या काळी विद्यार्थी कित्येक वर्षे गुरूच्या घरी राहत असे. तो गुरूंची सेवा करत असे, भिक्षा मागून खात असे, आणि ब्रह्मचर्याचे नियम पाळत असे. त्या जीवनात आरामाला जागा नव्हती. ही निवड एका ठरावीक काळापुरती असते. शिकत असताना विद्यार्थी सुख सोडतो; जे शिकतो, ते त्याला आयुष्यभर उपयोगी पडते. दिवसभर अभ्यास आणि संध्याकाळी आराम, असे दोन्ही हवे असणाऱ्या मुलाच्या हाती दोन्हीपैकी काहीच लागत नाही. महाकाव्य सांगते, की तिसरा पांडव अर्जुन याने लहानपणीच ही निवड केली. द्रोणाचार्य कुरू राजपुत्रांना युद्धकला शिकवत होते. एका संध्याकाळी अर्जुन जेवत असताना वाऱ्याने दिवा विझला. तो अंधारातच जेवत राहिला; सवयीने त्याचा हात तोंडापर्यंत बरोबर पोहोचत होता. त्यावरून तो विचारात पडला, आणि रात्री धनुष्याचा सराव करू लागला. अंधारात प्रत्यंचेचा टणत्कार द्रोणांच्या कानी पडला. ते आले, त्यांनी त्याला मिठी मारली, आणि जगातला कोणताही धनुर्धर तुझी बरोबरी करणार नाही, असे वचन दिले. चाणक्यांच्या नावावर असलेला नंतरचा नीतिग्रंथ, चाणक्य नीती, हा श्लोक जवळजवळ शब्दशः पुन्हा सांगतो. या श्लोकाची मांडणी पाठशाळेच्या पलीकडेही लागू पडते. एक गोष्ट दुसरी देऊनच मिळते, आणि ती किंमत टाळता येत नाही. रात्रभर विदुरांनी राजापुढे अशीच निवड ठेवली आहे: पुत्राची इच्छा, की घराण्याची शांती. धृतराष्ट्र मात्र दोन्ही मिळतील, अशीच आशा धरून बसला आहे. अध्याय ८, श्लोक ६.