विदुर नीति · Dharma at the End
आत्मारूपी नदी
आत्मा नदी भारत पुण्यतीर्था सत्योदया धृतिकूला दयोर्मिः । तस्यां स्नातः पूयते पुण्यकर्मा पुण्यो ह्यात्मा नित्यमलोभ एव ॥
“आत्मा ही पवित्र तीर्थे असलेली नदी आहे. सत्य हा तिचा उगम, धैर्य तिचे काठ, आणि दया तिच्या लाटा. सत्कर्म करणारा तिच्यात स्नान करतो, आणि शुद्ध होतो. कारण आत्मा पवित्रच असतो, जोपर्यंत तो लोभापासून मुक्त राहतो.” भारतात पवित्र ठिकाणे बहुधा नदीकाठचे घाट आणि नदी पार करायच्या जागा असतात; त्यांना तीर्थ म्हणतात. पापे धुऊन काढण्यासाठी यात्रेकरू दूरवरून, आठवडेच्या आठवडे पायी चालत, तिथे स्नानाला येतात. वनवासाच्या वर्षांत अर्जुन इंद्राच्या स्वर्गात गेला होता. तेव्हा युधिष्ठिर आणि त्याचे भाऊ लोमश ऋषींबरोबर तीर्थयात्रा करत फिरले, आणि प्रत्येक तीर्थावर त्यांनी स्नान केले. विदुर हे चित्र आत वळवतात. नदी आपल्या आतच आहे. नदी झऱ्यातून उगम पावते, तशी ही सत्यातून उगम पावते. सत्य पहिले येते, कारण नदी तिच्या उगमाइतकीच स्वच्छ असते. काठ नदीला धरून ठेवतात, तसे धैर्य तिला तिच्या वाटेवर धरून ठेवते; काठ नसले, तर नदी पसरून दलदल होते. दया तिच्या सगळ्या पात्रावर लाटेमागून लाट पसरत जाते, आणि प्रत्येक काठापर्यंत पोहोचते. तिथे स्नान कोण करतो? सर्वांत लांबचा प्रवास केलेला यात्रेकरू नव्हे; सत्कर्म करणारा. त्याची कर्मे हेच त्याचे स्नान. याच रात्री आधी विदुरांनी सरळ वागण्याला सगळ्या तीर्थांतल्या स्नानाच्या बरोबरीचे मानले होते. इथे ते आणखी पुढे जातात: पवित्र नदी म्हणजे आत्माच. रात्रभर या घरातला त्रास एकच आहे: लोभ. राज्याचा लोभ, आणि पांडूच्या पुत्रांच्या हक्काच्या वाट्याचा लोभ. श्लोक लोभाला त्याच्या खऱ्या जागी ठेवतो: पाणी गढूळ करणारी ती एकमेव गोष्ट. तीर्थयात्रेने तो धुतला जात नाही. तो सोडून देणे, एवढाच उपाय. अध्याय ८, श्लोक २१.