विदुर नीति · Dharma at the End
स्वर्गाचे चार मार्ग
नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती नित्यस्वाध्यायी पतितान्नवर्जी । सत्यं ब्रुवन्गुरवे कर्म कुर्वन्न ब्राह्मणश्च्यवते ब्रह्मलोकात् ॥ अधीत्य वेदान्परिसंस्तीर्य चाग्नीनिष्ट्वा यज्ञैः पालयित्वा प्रजाश्च । गोब्राह्मणार्थं शस्त्रपूतान्तरात्मा हतः सङ्ग्रामे क्षत्रियः स्वर्गमेति ॥ वैश्योऽधीत्य ब्राह्मणान्क्षत्रियांश्च धनैः काले संविभज्याश्रितांश्च । त्रेतापूतं धूममाघ्राय पुण्यं प्रेत्य स्वर्गे दिव्यसुखानि भुङ्क्ते ॥ ब्रह्म क्षत्रं वैश्यवर्णं च शूद्रः क्रमेणैतान्न्यायतः पूजयानः । तुष्टेष्वेतेष्वव्यथो दग्धपापस्त्यक्त्वा देहं स्वर्गसुखानि भुङ्क्ते ॥
उपदेशाच्या शेवटी विदुर एक शेवटची यादी देतात: चार वर्णांपैकी प्रत्येकाचा धर्म, आणि प्रत्येक वर्ण कोणत्या मार्गाने स्वर्गाला पोहोचतो ते. वर्ण म्हणजे जुन्या समाजव्यवस्थेतले चार वर्ग. आधी ब्राह्मण. तो योग्य वेळी स्नान करतो, आणि विद्याभ्यासाच्या आरंभी धारण केलेले यज्ञोपवीत नेहमी अंगावर ठेवतो. तो नित्य वेदपठण करतो; वेद म्हणजे सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथ. पतितांचे, म्हणजे गंभीर पापांमुळे बहिष्कृत झालेल्यांचे, अन्न तो वर्ज्य करतो. तो सत्य बोलतो, आणि गुरूंचे काम करतो. “असा ब्राह्मण ब्रह्मलोकातून कधीही ढळत नाही.” ब्रह्मलोक म्हणजे सृष्टिकर्ता ब्रह्मदेव यांचा स्वर्ग. क्षत्रिय म्हणजे योद्धा आणि शासक. त्याने वेदांचे अध्ययन केलेले असते, यज्ञाग्नी राखलेले असतात, यज्ञ केलेले असतात, आणि प्रजेचे पालन केलेले असते. गाई आणि ब्राह्मण यांच्यासाठी उपसलेल्या शस्त्रांनी त्याचे अंतःकरण शुद्ध झालेले असते. “युद्धात मारला गेलेला क्षत्रिय स्वर्गाला जातो.” वैश्य म्हणजे व्यापारी आणि शेतकरी. त्याने अध्ययन केलेले असते, आणि योग्य वेळी आपले धन ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि आपले आश्रित यांच्यात वाटलेले असते. तीन यज्ञाग्नींचा पवित्र धूर त्याने हुंगलेला असतो; हे तीन अग्नी म्हणजे वैदिक विधींचे अग्नी. “मृत्यूनंतर तो स्वर्गात देवांची सुखे भोगतो.” सर्वांत शेवटी शूद्र. “जो शूद्र ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य यांचा, याच क्रमाने, यथायोग्य सन्मान करतो, त्याला स्वर्ग मिळतो. ते त्याच्यावर संतुष्ट झाले, की त्याची पापे जळून जातात; आणि व्यथेविना देह सोडून तो स्वर्गसुखे भोगतो.” वरच्या तिघांना संतुष्ट करणे, हाच त्याचा स्वर्गाचा मार्ग. या व्यवस्थेत जन्मानेच माणसाचा वर्ग आयुष्यभरासाठी ठरत असे, आणि शूद्र, म्हणजे मजूर आणि सेवक, सर्वांत शेवटी होते. वेद आणि त्यांचे अग्नी पहिल्या तिघांचे होते; त्यांची सेवा करणे, हा शूद्राचा धर्म होता. दासीचे पुत्र म्हणून खुद्द विदुरांची गणना शूद्रांत होते, आणि रात्र संपण्याआधी ते हे राजाला स्वतःच सांगतात. अध्याय ८, श्लोक २५-२८.