विदुर नीति · Dharma at the End
धैर्याची नाव
कामक्रोधग्राहवतीं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् । नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥
मग दुसरी नदी येते, आणि ही पार करायची आहे. “पाच इंद्रिये हे जिचे पाणी, आणि वासना आणि क्रोध हे जिच्यातले मगर, अशी ही नदी आहे. धैर्याची नाव करून जन्माचे दुर्गम टप्पे पार कर.” दुर्गम टप्पे म्हणजे जन्माबरोबर येणारी संकटे. काशीराम ती अशी मोजतात: खुद्द जन्म, मृत्यू, म्हातारपण, आजार आणि शोक. इंद्रिये म्हणजे पाहणे, ऐकणे, वास घेणे, चव घेणे आणि स्पर्श. ती पाण्यासारखी सगळीकडे वाहत जातात. त्यांच्याखाली वासना आणि क्रोध हे मगर दबा धरून बसलेले असतात; बेसावध पोहणाऱ्याची वाट पाहत. ही नदी पोहून कोणालाच पार करता येत नाही. नाव लागते, आणि ती नाव म्हणजे धैर्य: ठरलेल्या मार्गाला धरून राहणारी स्थिरता. जुन्या समजुतीप्रमाणे माणूस पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो. नदी पार करणे म्हणजे पैलतीर गाठणे, त्या फेऱ्यातून सुटणे. जो आपले मन स्थिर ठेवतो, तो इंद्रियांच्या वरून तरंगत जातो; वासना आणि क्रोध त्याला खाली ओढू शकत नाहीत. अध्याय ८, श्लोक २२.