विदुर नीति · Dharma at the End
विद्यार्थ्याचे सात दोष
आलस्यं मदमोहौ च चापलं गोष्ठिरेव च स्तब्धता चाभिमानित्वं तथाऽत्यागित्वमेव च । एते वै सप्त दोषाः स्युः सदा विद्यार्थिनां मताः ॥
विद्येच्या शत्रूंवरून विदुर शिकणाऱ्याच्या दोषांकडे वळतात. “हे सात दोष विद्यार्थ्यांचे म्हणून नेहमी मानले जातात.” ते असे: एक, आळस. दोन, मद आणि त्यातून येणारा मोह; हे दोन मिळून एकच दोष. तीन, चंचलपणा; चार, गप्पांची संगत; पाच, ताठरपणा; सहा, अहंकार; आणि सात, काहीच सोडवत नाही, अशी वृत्ती. गप्पांची संगत म्हणजे वेळ बोलण्यात घालवणारा अड्डा. ताठरपणा म्हणजे कोणापुढे, गुरूंपुढेसुद्धा, न वाकणारा विद्यार्थी. अहंकार म्हणजे आपण आधीच विद्वान आहोत, असे मानणे. ज्याला काहीच सोडवत नाही, असा विद्यार्थी सगळ्याला चिकटून राहतो. इथे छापलेल्या संस्कृत पाठासोबतची हिंदी टीका काशीराम यांनी लिहिली आहे; ते या दोषाला लोभ म्हणतात. लोभी विद्यार्थी आपली सुखसोय आणि आपल्या वस्तू घट्ट धरून ठेवतो, आणि अभ्यासासाठी त्या सोडत नाही. प्रत्येक दोषातून लक्ष वेगळ्या वाटेने गळून जाते: झोपेत, अहंकारात, गप्पांत, हव्यासात. विद्येला ते सगळे लक्ष हवे असते. का, ते पुढचा श्लोक सांगतो. अध्याय ८, श्लोक ५.