विदुर नीति · Dharma at the End
प्राण गेला तरी
इदं च त्वां सर्वपरं ब्रवीमि पुण्यं पदं तात महाविशिष्टम् । न जातु कामान्न भयान्न लोभाद्धर्मं जह्याज्जीवितस्यापि हेतोः ॥
पुढे जे सांगणार, ते आपल्या सगळ्या उपदेशाचे शिखर आहे, असे विदुर सांगतात. “हे मी आपल्याला सर्वांहून श्रेष्ठ म्हणून सांगतो, तात: एक पवित्र, अतिशय मोलाचे वचन. वासनेपोटी नाही, भीतीपोटी नाही, लोभापोटी नाही, प्राण वाचवण्यासाठीसुद्धा नाही: धर्म कधीही सोडू नये.” इथे तीन शक्तींची नावे येतात, आणि प्रत्येक शक्ती आपापला युक्तिवाद मांडते. वासना म्हणते: तुला हे हवे आहे, आणि ही संधी एकदाच आहे. भीती म्हणते: योग्य तेच धरून राहिलास, तर तुला इजा होईल. लोभ म्हणतो: तुला आणखी मिळू शकते. मग येते सगळ्यांत बलवान शक्ती: खुद्द जीव. श्लोक तेही दार बंद करतो. जमिनीच्या खटल्यातला एक साक्षीदार डोळ्यांसमोर आणा. आधी त्याला वाटा देऊ केला जातो, मग धमकी दिली जाते, मग सांगितले जाते, की गप्प राहिलास तरच जिवंत राहशील. चारही शक्ती एकाच वेळी त्याच्यावर दाब आणतात, आणि श्लोक त्याला सत्य बोलायला सांगतो. ही पोकळ बढाई नाही. याच रात्री आधी विदुरांनी प्रल्हादाची कथा सांगितली होती. प्रल्हाद असुरांचा राजा; असुर म्हणजे देवांचे प्रतिस्पर्धी. आपला एकुलता एक पुत्र आणि एक ब्राह्मण अतिथी यांच्यात निवाडा करायची वेळ त्याच्यावर आली. पुत्राचा जीव पणाला लागला होता, तरी प्रल्हाद खोटे बोलला नाही. त्याने आपल्याच पुत्राच्या विरोधात निर्णय दिला. ही ओळ या रात्रीनंतरही फार काळ मोलाची मानली गेली. व्यास ऋषींच्या नावावर असलेल्या संपूर्ण महाभारताच्या अगदी शेवटच्या श्लोकांत ती जवळजवळ शब्दशः येते. यांपैकी एक शक्ती आपल्यात आहे, हे धृतराष्ट्राने आधीच कबूल केले आहे: तो आपल्या पुत्राला सोडू शकत नाही. दुसरी शक्ती लोभ: जे राज्य पूर्णपणे त्याच्या पुत्रांचे नाही, ते त्यांच्याकडेच राखण्याचा लोभ. धर्म त्याच्याकडून जे मागतो, ते सरळ आहे: पांडवांना त्यांचा वाटा द्यावा. अध्याय ८, श्लोक १२.