विदुर नीति · Kinsmen and Fortune
पुन्हा पुन्हा केलेले
कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निषेवते । तदेवापहरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत् ॥
“माणूस कर्माने, मनाने आणि वाणीने जे पुन्हा पुन्हा करतो, तेच त्याला ओढून नेते. म्हणून त्याने कल्याणकारक तेच आचरावे.” महत्त्वाचे शब्द आहेत “पुन्हा पुन्हा”. एका कृत्याने माणूस घडत नाही; सवयीने घडतो. हात रोज जे करतो, मन रोज जे घोळवते, जीभ रोज जे बोलते, ते त्याचा ताबा घेते, आणि स्वतः जिकडे जाते तिकडे त्याला घेऊन जाते. काशीराम हे असे सांगतात: माणूस ज्या कर्माची सतत सेवा करतो, ते कर्म त्याला आपल्याकडे ओढून घेते. माणूस आपल्या सवयींपुढे असहाय असतो, असे श्लोक म्हणत नाही. सवयी त्यानेच घडवल्या, एकेका कृत्याने; म्हणून त्यांच्याऐवजी तो चांगल्या सवयीही घडवू शकतो. आणि हे फक्त कृत्यांविषयी नाही. रोज संध्याकाळी मनात उगाळलेला डूख ही सवयच; पुन्हा पुन्हा बोललेला तिखट शब्दही. शेतातून जाणारी पायवाट डोळ्यांसमोर आणा. पहिला चालणारा फक्त गवत वाकवतो. शंभर जण चालले, की वाट उमटते; हजार जण चालले, की पाय विचार न करता तिच्यावरूनच जातात. पाऊस पडला, की पाणी त्या वाटेने वाहते, आणि ती आणखी खोल करते. धृतराष्ट्राची आपल्या पुत्राशी वागण्याची रीत ही अशीच वाट आहे. जन्मतःच दुर्योधनाला सोडून द्या, असे त्याला सांगितले गेले; तरी त्याने त्याला ठेवले. दुर्योधनाने मागितले, तेव्हा त्याने पांडवांना वारणावताला पाठवले; तिथे त्यांच्यासाठी सापळा वाट पाहत होता. त्याने द्यूत होऊ दिले. प्रत्येक वेळी तो नमला, आणि पुढच्या वेळी नमणे अधिक सोपे झाले. आज रात्री त्याने स्वतःच सांगितले आहे: माझ्या पुत्राला सोडून देणे माझ्याच्याने होत नाही. ती वाटच बोलते आहे. पण वाटा पायांनी पडतात, आणि पाय वळू शकतात. शेतातली प्रत्येक वाट अशाच एका चालणाऱ्याने सुरू झाली, जो जुन्या वाटेवरून बाजूला झाला. अध्याय ७, श्लोक ५५.