- 1वेळ चुकलेले शब्दकुरुवंशाचा आंधळा राजा धृतराष्ट्र रात्रभर जागा आहे. पहाटे त्याला आपल्या पुतण्यांना, पांडवांना, उत्तर द्यायचे आहे. त्याचा पुत्र दुर्योधन याने कपटाच्या द्यूतात त्यांचे राज्य जिंकले. त्या द्यूताच्या अटीप्रमाणे पांडवांनी बारा वर्षे वनवास आणि तेर…
- 2एक पुत्र सोडून द्यामग विदुर तो सल्ला पुन्हा देतात. “दुर्योधन जन्मला, त्याच क्षणी मी आपल्याला सांगितले होते: हा एक पुत्र सोडून द्या. त्याला सोडले असते, तर आपल्या शंभर पुत्रांची भरभराट झाली असती. त्याला ठेवले, तर आपले शंभर पुत्र नाश पावतील.” महाकाव्य तो प्रसंग…
- 3लाभ देणारी हानीपुत्रावरून विदुर हिशेबाचा एक नियम काढतात. “जो लाभ विनाश घेऊन येतो, त्याला मोलाचा मानू नये. जी हानी लाभ घेऊन येते, ती हानीसुद्धा मोलाची मानावी. लाभ आणणारी हानी ही हानीच नव्हे. खरी हानी ती, जी हाती आल्यावर पुष्कळ काही नष्ट करते.” राजाकडे असे…
- 4अडचणीतल्या आप्ताला हातराजाने उत्तरादाखल आपली कबुली दिली आहे. “तुझे सगळे बोलणे दूरदृष्टीचे आहे, आणि शहाण्यांनाही ते मान्य होईल. जिथे धर्म, तिथे जय. पण माझ्या पुत्राला सोडून देणे माझ्याच्याने होत नाही.” धर्म म्हणजे कर्तव्य आणि सदाचार. विदुर राजाला क्रूर आणि भांडखो…
- 5कुळ वाढू द्या“ज्यांना स्वतःचे कल्याण हवे आहे, त्यांनी आपल्या आप्तांची भरभराट करावी, आणि कुळ वाढवावे. म्हणून आपण योग्य तेच करावे. आप्तांचा सत्कार करणाऱ्याला कल्याण लाभते.” इथे नाते कर्तव्याइतकेच स्वार्थाचेही आहे. माणसाचे स्वतःचे भले त्याच्या कुटुंबाच्या…
- 6नालायकांनाही सांभाळतात“गुण नसले, तरी आप्तांचे रक्षण करावे. मग जे गुणवान आहेत, आणि आपल्या कृपेची आस धरून आले आहेत, त्यांचे तर किती अधिक!” पहिली ओळ किमान मर्यादा सांगते. आप्त आळशी असेल, मूर्ख असेल, अगदी ओझे असेल; तरीही कुटुंब त्याचे रक्षण करते, कारण तो आपलाच आहे.…
- 7फक्त काही गावेआता विनंती स्पष्ट शब्दांत येते. “वीर पांडवांवर कृपा करा. त्यांच्या उपजीविकेसाठी त्यांना काही गावे द्यावीत. त्याने जगात आपली कीर्ती होईल. आपण वृद्ध आहात; आपल्या पुत्रांवर अंकुश ठेवणे हे आपलेच काम आहे.” काही गावे ही लहान किंमत आहे. एकेकाळी पा…
- 8आपले भले चिंतणारा“आपल्या हिताचे जे आहे, ते मला सांगायलाच हवे. मी आपले भले चिंतणारा आहे, हे लक्षात घ्या. ज्याला स्वतःचे कल्याण हवे, त्याने आप्तांशी कधी युद्ध करू नये. सुखे आप्तांबरोबर वाटून भोगावीत.” क्षणभर विदुर स्वतःविषयी बोलतात. रात्रभर त्यांनी कठोर गोष्ट…
- 9एकत्र जेवा, एकत्र बोला“आप्तांबरोबर एकत्र जेवावे, एकत्र गप्पा माराव्यात, आणि एकमेकांवर प्रेम करावे. त्यांच्याशी कधीही वैर करू नये.” तीन गोष्टी, आणि त्यांतली एकही मोठी नाही: एकत्र घेतलेले जेवण, रात्री उशिरापर्यंत रंगलेल्या गप्पा, साधा जिव्हाळा. या घरातल्या रोजच्या…
- 10तारणारे आप्त, बुडवणारे आप्त“आप्त माणसाला तारतात, आणि आप्तच त्याला बुडवतात. सदाचारी आप्त तारतात; दुराचारी बुडवतात.” इथे चित्र नदी पार करण्याचे आहे, आणि आप्त म्हणजे नाव. कुटुंब आपल्या माणसांना कोणत्याही पुरातून पार नेऊ शकते: वडिलांचा मृत्यू, नापिकीचे वर्ष, वेशीवर उभा श…
- 11ते सोबत असतील तर“पांडवांशी चांगले वागा. ते आपल्याभोवती असतील, तर कोणताही शत्रू आपल्यावर मात करू शकणार नाही.” इथे विनंती राजाच्या स्वतःच्या सुरक्षिततेकडे वळते. पांडव हे केवळ कर्तव्य नाहीत; ते राजाचे सर्वांत मोठे संरक्षण आहेत. पगारी माणसे राजाची सेवा पैशासाठ…
- 12शिकाऱ्याजवळ आलेले हरिण“जो आप्त श्रीमंत आप्ताकडे येऊनही दारिद्र्यात खचत जातो, तो विषारी बाण हातात घेतलेल्या शिकाऱ्याजवळ आलेल्या हरणासारखा आहे. त्याचे पाप त्या श्रीमंतावर येते.” अशा शिकाऱ्याजवळ भटकत आलेले हरिण जिवंत राहत नाही, आणि त्याच्या मृत्यूचा दोष शिकाऱ्यावर…
- 13बातमी येईल तेव्हा“ते मारले गेले, किंवा आपले स्वतःचे पुत्र मारले गेले, हे पुढे ऐकाल, तेव्हा आपण दुःखाने होरपळून जाल. त्याचा आत्ताच विचार करा.” विदुर शेवट कोणताही आडपडदा न ठेवता सांगतात. भांडण युद्धापर्यंत गेले, तर कोणाचे तरी पुत्र मरणारच: पांडव, नाहीतर राजाच…
- 14पश्चात्तापाचे अंथरूण“ज्या कर्मामुळे अंथरुणावर पडल्यावर पश्चात्तापाने होरपळावे लागेल, ते कर्म मुळात करूच नये. जीवनाचा भरवसा नाही.” पश्चात्ताप कुठे येतो, ते श्लोक सांगतो: अंथरुणावर. दिवसा काम असते, बोलणे असते, दरबारातला गोंगाट असतो. रात्री एकटे पडून राहिले, की म…
- 15फक्त शुक्राचार्य चुकत नाहीत“नीतीत कधीच चुकत नाही, असा भार्गवाशिवाय दुसरा कोणी पुरुष नाही. पण जे उरले आहे, ते योग्य रीतीने सावरणे, हे शहाण्यांचे काम.” भार्गव म्हणजे भृगू ऋषींच्या वंशातले. ते म्हणजे शुक्राचार्य: असुरांचे गुरू, आणि नीतीचे महान आचार्य. असुर म्हणजे देवांश…
- 16पुत्राने केलेले निस्तरा“दुर्योधनाने पूर्वी त्यांच्यावर हा अन्याय केला असेल, तर घराण्यातले वडीलधारे म्हणून आपणच तो निस्तरला पाहिजे. त्यांना पुन्हा त्यांच्या जागी बसवा. मग जगासमोर आपला हा कलंक धुतला जाईल, आणि शहाणे आपला सन्मान करतील.” हा अन्याय म्हणजे पांडवांची सगळ…
- 17गुपित फुटण्याची सहा दारे“ज्याला आपले धन आणि आपला वंश टिकावा असे वाटते, त्या शहाण्याने गुप्त मसलत बाहेर फुटण्याची ही सहा दारे ओळखावीत, आणि त्यांच्यावर सदैव पहारा ठेवावा.” ती सहा दारे अशी: मद्य, झोप, आपल्या भोवतीचे हेर न ओळखणे, आपलाच चेहरा, दुष्ट मंत्र्यांवर ठेवलेला…
- 18समुद्रात पडलेलेचार गोष्टी वाया जातात. “समुद्रात पडलेले वाया जाते. न ऐकणाऱ्याला सांगितलेले शब्द वाया जातात. विवेक नसलेल्या माणसाचे ज्ञान वाया जाते. अग्नी नसताना दिलेली आहुती वाया जाते.” प्रत्येक गोष्ट दिली गेली, पण ती स्वीकारायला कोणीच नव्हते. समुद्र गिळले…
- 19चार उपाय“नम्रता अपकीर्तीचा नाश करते. पराक्रम अनर्थाचा नाश करतो. क्षमा क्रोधाचा नेहमीच नाश करते. सदाचार कुलक्षणांचा नाश करतो.” प्रत्येक संकटाचा आपला उपाय आहे. अपकीर्ती म्हणजे लोकांची चर्चा; नम्र माणूस तिला खाद्यच देत नाही, आणि कालांतराने ती आपोआप वि…
- 20शंभर कुलीनांहून श्रेष्ठ“हीन कुळात जन्मलेला असो वा उच्च कुळात; जो मर्यादा ओलांडत नाही, धर्माकडे लक्ष ठेवतो, आणि मृदू व लज्जाशील आहे, तो शंभर कुलीनांहून श्रेष्ठ.” त्या समाजात माणसाचे लग्न कोणाशी व्हायचे, आणि त्याने कोणते काम करायचे, हे जन्मावर ठरत असे. श्लोक जन्माच…
- 21कधी जुनी न होणारी मैत्री“ज्या दोघांची मने जुळतात, गुपिते जुळतात, आणि बुद्धी जुळते, त्यांची मैत्री कधीच जुनी होत नाही.” अशी मैत्री तीन गोष्टी जुळल्याने होते. त्यांची मने जुळतात, आवडीनिवडींत आणि इच्छांत. त्यांची गुपिते जुळतात: प्रत्येकजण दुसऱ्याच्या योजना आपल्याच मा…
- 22पुन्हा पुन्हा केलेले“माणूस कर्माने, मनाने आणि वाणीने जे पुन्हा पुन्हा करतो, तेच त्याला ओढून नेते. म्हणून त्याने कल्याणकारक तेच आचरावे.” महत्त्वाचे शब्द आहेत “पुन्हा पुन्हा”. एका कृत्याने माणूस घडत नाही; सवयीने घडतो. हात रोज जे करतो, मन रोज जे घोळवते, जीभ रोज ज…
- 23खचून जाऊ नका“न खचणे हे लक्ष्मीचे, लाभाचे आणि कल्याणाचे मूळ आहे. जो खचत नाही, तो मोठा होतो, आणि अनंत सुख भोगतो.” मूळ शब्द आहे अनिर्वेद. “याचा काय उपयोग?” असे म्हणायला लावणारा, आणि हातपाय गाळायला लावणारा थकवा असतो; त्याला बळी न पडणे, म्हणजे अनिर्वेद. काश…
- 24बलवानाची क्षमा“सामर्थ्यवान माणसाला क्षमेइतके शोभणारे, आणि क्षमेइतके हितकारक, दुसरे काहीच मानलेले नाही; सर्वत्र आणि सर्वदा.” आणि: “दुर्बळाने सर्वांना क्षमा करावी. बलवानाने धर्मासाठी क्षमा करावी. ज्याला लाभ आणि हानी सारखीच, त्याच्यासाठी क्षमा सदैव हितकारक.…
- 25लक्ष्मी कोणाला भिते“जो अति सज्जन, अति दानशूर, अति शूर, व्रतांत अति कडक, किंवा आपल्या बुद्धीचा गर्व बाळगणारा आहे, त्याच्याजवळ लक्ष्मी भीतीने फिरकत नाही.” इथे लक्ष्मीचे चित्र एका भिडस्त पाहुणीचे आहे. पाच प्रकारची माणसे तिला घाबरवून दूर लावतात; प्रत्येकाचा एकेक…
- 26कशाचे फळ काय“वेदांचे फळ अग्निहोत्र. विद्येचे फळ शील आणि आचरण. स्त्रीचे फळ रतिसुख आणि पुत्र. धनाचे फळ दान आणि उपभोग.” प्रत्येक गोष्टीची किंमत ती काय देते यावरून ठरते. वेद हे सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथ; ते शिकायचे ते यज्ञात वापरण्यासाठी. रोजचा मुख्य विधी…
- 27ज्याचे त्याचे बळ“तप हे तपस्व्यांचे बळ. वेद हे वेद जाणणाऱ्यांचे बळ. हिंसा हे दुष्टांचे बळ. क्षमा हे सज्जनांचे बळ.” प्रत्येक प्रकारच्या माणसाचे आपले बळ असते; अडचण आली, की तो त्याचाच आधार घेतो. तपस्वी लोकांपासून दूर राहून उपवास आणि कठोर साधना करतो, आणि त्याच्…
- 28दुसऱ्याला करू नये“जे स्वतःला केलेले आवडणार नाही, ते दुसऱ्याला करू नये. थोडक्यात, हाच धर्म. बाकी सगळे कामनेतून चालते.” धर्माचे नियम पुष्कळ आहेत: विधी, दाने, आणि प्रत्येकाच्या जीवनातल्या स्थानानुसार ठरलेली कर्तव्ये. इथे धर्म एका ओळीत सांगितला आहे, आणि त्याची…
- 29चार विजय“क्रोधाला अक्रोधाने जिंकावे. दुष्टाला सज्जनतेने जिंकावे. कंजुषाला दानाने जिंकावे, आणि असत्याला सत्याने.” चार लढती, आणि प्रत्येकीत शस्त्र म्हणजे शत्रूच्याच उलट. रागाला रागाने उत्तर दिले, तर तो वाढतो; शांतपणे उत्तर दिले, तर त्याला धडक द्यायला…
- 30वडीलधाऱ्यांना नमस्कार“ज्याला वडीलधाऱ्यांना नमस्कार करण्याची सवय आहे, आणि जो नित्य त्यांची सेवा करतो, त्याच्या चार गोष्टी वाढतात: कीर्ती, आयुष्य, यश आणि बळ.” इथे नमस्कार म्हणजे रीतसर अभिवादन: धाकटा माणूस वाकतो, आपले नाव सांगतो, आणि वडीलधाऱ्यांच्या पायांना स्पर्श…
- 31आगीत लाकडे“झोपून झोप जिंकता येत नाही, आणि कामवासनेने स्त्रिया जिंकता येत नाहीत. इंधनाने अग्नी जिंकता येत नाही, आणि पिऊन मद्य जिंकता येत नाही.” चार तृष्णा, आणि नियम एकच: तृष्णेला खाऊ घालून ती संपवता येत नाही. दिवसभर झोपून राहणारा माणूस त्यामुळे अधिकच…
- 32सफल झालेले जीवन“ज्याचे मित्र दानाने जिंकलेले, शत्रू युद्धात पराभूत केलेले, आणि पत्नी अन्नपाण्याने जिंकलेली, त्याचे जीवन सफल.” आधीच्या श्लोकाने सांगितले, की तृष्णेला खाऊ घालून काय मिळत नाही. हा श्लोक सांगतो, काय मिळवता येते, आणि कसे. मित्र देण्याने जिंकला…
- 33एकालाही पुरेसे नाहीक्षणापूर्वी विदुरांनी राजाला आपली हाव सोडायला सांगितले. ते म्हणाले, ज्यांच्याकडे हजार आहेत तेही जगतात, शंभर आहेत तेही जगतात; प्रत्येकजण जगण्याचा मार्ग शोधतोच. मग: “पृथ्वीवरचे सगळे तांदूळ आणि जव, सगळे सोने, सगळी गुरेढोरे आणि स्त्रिया, हे सगळ…