विदुर नीति · Kinsmen and Fortune
खचून जाऊ नका
अनिर्वेदः श्रियो मूलं लाभस्य च शुभस्य च । महान्भवत्यनिर्विण्णः सुखं चानन्तमश्नुते ॥
“न खचणे हे लक्ष्मीचे, लाभाचे आणि कल्याणाचे मूळ आहे. जो खचत नाही, तो मोठा होतो, आणि अनंत सुख भोगतो.” मूळ शब्द आहे अनिर्वेद. “याचा काय उपयोग?” असे म्हणायला लावणारा, आणि हातपाय गाळायला लावणारा थकवा असतो; त्याला बळी न पडणे, म्हणजे अनिर्वेद. काशीराम याचा अर्थ सतत उद्योग असा लावतात: काम बिघडत असतानाही जो ते करत राहतो, तो माणूस. जुन्या कथांमध्ये लक्ष्मी ही एक देवी आहे: धन आणि यश देणारी. तिचे मूळ इथे आहे. मूळ डोळ्यांआड, जमिनीखाली असते, पण सगळे झाड त्याच्यावर उभे असते; लाभ आणि कल्याण ही त्याच झाडाची फळे. श्लोक मूळ सांगतो. फळ किती लवकर येईल, किंवा प्रत्येक हट्टी माणसाला ते मिळेलच, असे तो सांगत नाही. पांडव हा श्लोक जगले. एका दिवसाच्या द्यूतात त्यांनी आपले राज्य गमावले. बारा वर्षे ते वनात राहिले, आणि तेरावे वर्ष विराटाच्या दरबारात वेश बदलून, खोट्या नावांनी लपून राहिले. वनवासाचा काही काळ अर्जुन एकटाच होता; पुढे गरज पडेल त्या दिवसासाठी तो देवांकडून अस्त्रे मिळवत होता. त्यांनी आपला हक्क सोडला नाही, आणि ते एकमेकांवर उलटले नाहीत. आता ते मित्रराजांना घेऊन परत आले आहेत, आणि आपला वाटा मागत आहेत. रात्रीचा हा भाग राजाने नेमक्या उलट्या भावनेने सुरू केला. तो म्हणाला होता, माणूस म्हणजे दोऱ्यांवर नाचणारी लाकडी बाहुली. शहाणपणाचा पोशाख घातलेले हे खचणेच आहे: सगळे दैवच ठरवत असेल, तर प्रयत्न तरी कशाला? श्लोक लक्ष्मीचे मूळ माणसात ठेवतो, दोऱ्यांमध्ये नव्हे. अध्याय ७, श्लोक ५७.