विदुर नीति · Kinsmen and Fortune
पश्चात्तापाचे अंथरूण
येन खट्वां समारूढः परितप्येत कर्मणा । आदावेव न तत्कुर्यादध्रुवे जीविते सति ॥
“ज्या कर्मामुळे अंथरुणावर पडल्यावर पश्चात्तापाने होरपळावे लागेल, ते कर्म मुळात करूच नये. जीवनाचा भरवसा नाही.” पश्चात्ताप कुठे येतो, ते श्लोक सांगतो: अंथरुणावर. दिवसा काम असते, बोलणे असते, दरबारातला गोंगाट असतो. रात्री एकटे पडून राहिले, की माणूस आपण केलेल्या गोष्टी पुन्हा आठवतो, आणि एखादे चुकीचे कृत्य आठवून मन जळू लागते. ते अंथरूण शेवटचेही असू शकते; तिथे मरणाच्या दारातला माणूस आपल्या आयुष्याकडे मागे वळून पाहतो. म्हणून हा सल्ला पुढचा विचार करायला सांगतो. काहीही करण्यापूर्वी, ते केल्यानंतर आपण त्या अंथरुणावर पडलो आहोत, अशी कल्पना करा. ते कृत्य झोप उडवणार असेल, तर ते करू नका. दुसरी ओळ कारण सांगते. जीवनाचा भरवसा नाही, आणि पुढे चूक सुधारायला वेळ मिळेलच असे नाही. म्हणून कृत्य तोलून पाहायची वेळ ते करण्यापूर्वीची. माणसाने काहीच करू नये, किंवा प्रत्येक निर्णयाची भीती बाळगावी, असे श्लोक सांगत नाही. दिवस संपल्यावर कृत्य कसे दिसेल, यावरून ते तोलावे, एवढेच तो सांगतो. भावाचा वडिलोपार्जित जमिनीतला वाटा काढून घेणाऱ्या कागदावर सही करायला निघालेला माणूस डोळ्यांसमोर आणा. सही करण्याआधी, नंतरच्या रात्री कशा जातील, याची कल्पना तो करू शकतो. विदुर ज्या माणसाशी बोलत आहेत, तो नेमका या श्लोकातला माणूस आहे. विदुरांना बोलावले, तेव्हा धृतराष्ट्रानेच सांगितले होते, की मी जागा आहे आणि जळतो आहे. त्याला जे जाळते आहे, ते त्यानेच होऊ दिलेले: द्यूत, वनवास, अंकुश न ठेवलेला पुत्र. भूतकाळ तो बदलू शकत नाही; पण पहाटे घ्यायचा एक निर्णय अजून त्याच्या हाती आहे. त्याने पांडवांना पुन्हा नकार दिला, तर अशी जागरणाची ही रात्र काही शेवटची ठरणार नाही. अध्याय ७, श्लोक २९.