विदुर नीति · Kinsmen and Fortune
दुसऱ्याला करू नये
न तत्परस्य सन्दध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः । सङ्ग्रहेणैष धर्मः स्यात्कामादन्यः प्रवर्तते ॥
“जे स्वतःला केलेले आवडणार नाही, ते दुसऱ्याला करू नये. थोडक्यात, हाच धर्म. बाकी सगळे कामनेतून चालते.” धर्माचे नियम पुष्कळ आहेत: विधी, दाने, आणि प्रत्येकाच्या जीवनातल्या स्थानानुसार ठरलेली कर्तव्ये. इथे धर्म एका ओळीत सांगितला आहे, आणि त्याची कसोटी नेहमी हाताशी असते. कृत्य करण्याआधी ते उलटे करून पाहावे. हेच तुला कोणी केले, तर तू ते सहन करशील का? नाही, तर ते दुसऱ्याला करू नकोस. हा नियम आवर घालणारा आहे; मोकळीक देणारा नव्हे. “तुला जे आवडेल ते सगळे दुसऱ्यांना कर”, असे तो म्हणत नाही; तसे असते, तर माणूस आपल्या आवडी सगळ्यांवर लादू शकला असता. काय करू नये, ते हा नियम सांगतो, आणि त्याचे माप म्हणजे माणसाचे स्वतःचे दुखणे. पुढच्या एका पर्वात महाकाव्य हाच नियम जवळजवळ याच शब्दांत पुन्हा सांगते. काशीराम शेवटच्या ओळीचा अर्थ असा लावतात: हा धर्म कोणत्याही फळाची अपेक्षा ठेवत नाही. धर्माच्या नावाने चालणारे बाकीचे सगळे कामनेपोटी केले जाते, बदल्यात काही मिळेल या आशेने. एखादा व्यापारी डोळ्यांसमोर आणा. दुसऱ्याच्या दुकानात खोट्या वजनाने त्याला फसवले, तर तो संतापून जाईल. हा नियम त्याला स्वतःच्या तराजूकडे पाहायला सांगतो. आता द्यूत उलटे करून पाहा. समजा, दुर्योधन आणि त्याच्या भावांनी कपटाच्या द्यूतात हस्तिनापूर गमावले असते. समजा, प्रत्येक अट पाळून त्यांनी बारा वर्षे वनवास आणि तेरावे वर्ष अज्ञातवास काढला असता. आणि समजा, जिंकणाऱ्यांनी मग पाच गावेसुद्धा परत दिली नसती. राजाने ते घटकाभरही सहन केले नसते. नियम राजाकडे यापेक्षा जास्त काही मागत नाही: आपल्या पुत्रांच्या बाबतीत तो जसा न्याय करेल, तसाच पांडवांच्या बाबतीत करावा. अध्याय ७, श्लोक ७१.