विदुर नीति · Mastering the Senses
सगळ्यांत कठीण संयम
वाक्संयमो हि नृपते सुदुष्करतमो मतः । अर्थवच्च विचित्रं च न शक्यं बहु भाषितुम् ॥
“वाणीचा संयम सगळ्यांत कठीण मानला जातो. अर्थपूर्णही आणि सुंदरही, असे खूप बोलणे कोणालाच शक्य नसते.” अडचणी दोन, आणि दोन्ही एकाच दिशेला बोट दाखवतात. हात आवरण्यापेक्षा जीभ आवरणे कठीण. रागात असतानाही माणूस जागचा न हलता बसू शकतो; पण तो थांबवायच्या आत शब्द तोंडातून बाहेर पडलेले असतात. आणि खूप वेळ बोलूनही ऐकण्यासारखे काही सांगणारे थोडेच. लग्नाच्या पंगतीत एखादे वडीलधारे बोलायला उभे राहतात, असे डोळ्यांसमोर आणा. त्यांची पहिली काही वाक्ये शहाणपणाची आणि नेमकी असतात. विसाव्या मिनिटाला ते तेच तेच बोलत असतात, आणि पाहुण्यांचे डोळे ताटाकडे लागलेले असतात. माणूस जितके जास्त बोलतो, तितके त्यात भरताड वाढते, आणि एखादा निष्काळजी शब्द निसटण्याची शक्यताही. हा श्लोक राजाला उद्देशून आहे. त्याचा प्रत्येक शब्द आज्ञा, वचन किंवा शिक्षा ठरू शकतो; आणि निष्काळजीपणे बोललेला शब्द सहज मागे घेता येत नाही. अध्याय २, श्लोक ७६.