PocketPage

मराठी

33 pieces

  1. न विचारताही सांगावेअंध राजा धृतराष्ट्राला झोप येत नाही. त्याचे सावत्र भाऊ आणि मंत्री विदुर रात्रभर त्याला उपदेश करत आहेत. आता राजा पुन्हा विचारतो, “जागा राहून जळणाऱ्या माणसाने काय करावे, ते मला सांग. तुला धर्म आणि अर्थ दोन्ही कळतात.” धर्म म्हणजे कर्तव्य आणि स…
  2. आमिष आणि गळ“उत्तम खाद्याने झाकलेला लोखंडी गळ मासा लोभाने झडप घालून गिळतो. पुढे काय येणार, ते तो पाहत नाही.” गळ टाकून बसलेल्या माणसाला ज्याने कधी पाहिले आहे, त्याला हे चित्र ओळखीचे वाटेल. माशाला फक्त अन्न दिसते. त्याच्याखाली गळ असतो, आणि गळाला दोरा. आम…
  3. जे पचेल तेच घ्यावे“ज्याला भरभराट हवी, त्याने तेच घ्यावे, जे गिळता येईल, गिळल्यावर पचेल, आणि पचल्यावर हितकारक ठरेल.” माशानंतर श्लोक तीन कसोट्या पुढे ठेवतो. हे मला मुळात घेता येईल का? घेतल्यावर ते मला टिकवता येईल, आपलेसे करता येईल का? आणि तसे केल्यावर त्याने म…
  4. योग्य वेळी पिकलेले फळ“जो झाडाची कच्ची फळे तोडतो, त्याला त्यांच्यातून रस मिळत नाही, आणि त्यांचे बीजही वाया जाते. जो योग्य वेळी पिकलेले फळ घेतो, त्याला फळातून रस मिळतो, आणि बीजातून पुन्हा फळ.” कच्चे फळ कडक आणि आंबट असते. त्याचे बी अजून तयार झालेले नसते, आणि ते कध…
  5. मधमाशी आणि फुले“मधमाशी फुलांना धक्का न लावता मध गोळा करते. तसेच माणसाने लोकांना इजा न करता त्यांच्याकडून धन घ्यावे.” आणि: “बागेतल्या माळ्यासारखे एकेक फूल वेचावे. कोळसे करणाऱ्यासारखा मुळावर घाव घालू नये.” मधमाशी आणि माळी, दोघेही आपल्याला हवे तेवढे घेतात, आ…
  6. केले तर, न केले तर“हे केले तर माझे काय होईल? न केले तर काय होईल?” असा आपल्या कर्मांचा विचार करून माणसाने ती करावीत, किंवा करू नयेत. प्रश्न दोन आहेत, आणि बहुतेक लोक फक्त पहिला विचारतात. एखादे काम करण्याची किंमत ते मोजतात. ते न करण्याची किंमत ते क्वचितच मोजतात…
  7. दगडांतले सोने“बरळणाऱ्या वेड्याकडूनही, आणि बडबडणाऱ्या मुलाकडूनही, जे मोलाचे असेल ते सगळ्यांकडून घ्यावे. दगडांतून सोने घेतात, तसे.” सोन्याचे खडे क्वचितच इकडेतिकडे पडलेले सापडतात. ते खडकांत असते, आणि नद्यांच्या वाळूत. खाणकामगार खडक फोडतो, आणि सोन्याचे कण म…
  8. राजा कसे पाहतो“गाई वासाने पाहतात, ब्राह्मण वेदांनी, राजे हेरांनी, आणि इतर लोक डोळ्यांनी.” ज्याचे जे साधन सगळ्यांत दूरवर पोहोचते, त्यानेच तो पाहतो. गाय आपले वासरू आणि आपला चारा दिसण्याआधीच वासाने ओळखते. ब्राह्मण वेदांच्या आधारे, कोणत्याही डोळ्याला न दिसणा…
  9. कशाचे रक्षण कशाने“सत्याने धर्माचे रक्षण होते, आणि सरावाने विद्येचे. स्वच्छतेने रूपाचे रक्षण होते, आणि आचरणाने कुळाचे.” आणि: “मापाने धान्याचे रक्षण होते, आणि व्यायामाने घोड्यांचे. वारंवार पाहण्याने गाईंचे रक्षण होते, आणि हलक्या प्रतीच्या कपड्यांनी स्त्रियांच…
  10. जन्मापेक्षा आचरण मोठे“जिथे आचरण नाही, तिथे कुळाला काही किंमत नाही, असे माझे मत आहे. अगदी हीन कुळात जन्मलेल्यांमध्येही माणूस उठून दिसतो, तो त्याच्या आचरणानेच.” आचरणाने कुळाचे रक्षण होते, असे विदुरांनी आत्ताच सांगितले. आता ते तोच विचार उलटा करून मांडतात. वाईट वाग…
  11. गर्वाची नशा“विद्येचा मद, धनाचा मद, आणि तिसरा कुळाचा मद: गर्विष्ठांना हे तिन्ही नशा चढवतात. सज्जनांना हेच तिन्ही लगाम घालतात.” मद हा शब्द गर्वासाठीही वापरतात, आणि नशेसाठीही. विद्या, संपत्ती आणि मोठे कुळ गर्विष्ठ माणसाच्या डोक्यात दारूसारखे चढतात. तो मो…
  12. शीलाने सगळे जिंकले“चांगल्या वस्त्रांचा माणूस सभा जिंकतो. गाई पाळणाऱ्याने गोडाधोडाची इच्छा जिंकलेली असते. वाहन असलेल्याने रस्ता जिंकलेला असतो. आणि शीलवान माणसाने सगळेच जिंकलेले असते.” इथे तीन छोटे विजय आहेत, आणि एक मोठा. सभा म्हणजे राजाचा दरबार किंवा गावातले…
  13. शील गेले, की सगळे गेले“माणसात शील हेच प्रमुख. ज्याचे ते इथे नष्ट होते, त्याला ना जीवनाचा उपयोग, ना धनाचा, ना आप्तांचा.” हा श्लोक आधीचा विचार उलटा करतो. शीलाने सगळे जिंकले होते; ते गेले, की बाकी सगळे मोलशून्य होते. “इथे” म्हणजे या जगात, या जन्मात. शील नसलेल्या मा…
  14. भूक हीच चव“श्रीमंतांच्या जेवणात मांस अधिक असते, मध्यम परिस्थितीतल्यांच्या जेवणात दूधदुभते, आणि गरिबांच्या जेवणात तेल.” मग वळण: “तरीही अधिक चवदार जेवण नेहमी गरीबच जेवतात. भूक अन्नाला चव आणते, आणि श्रीमंतांमध्ये भूक क्वचितच सापडते. या जगात श्रीमंतांना…
  15. कोणाला कशाची भीती“हीन माणसांना उपजीविका नसण्याची भीती असते. मध्यम माणसांना मरणाची भीती असते. पण उत्तम माणसांना सगळ्यांत मोठी भीती असते, ती अपमानाची.” इथे माणसांचे तीन प्रकार आहेत, आणि प्रत्येक प्रकार ओळखू येतो तो त्याला सगळ्यांत जास्त कशाची भीती वाटते, यावर…
  16. नक्षत्रांमधले ग्रहजुन्या भारतीय आकाशनिरीक्षकांच्या मते नक्षत्रे स्थिर होती; आणि सूर्य, चंद्र व ग्रह त्यांच्यामधून फिरणारे भटके. ग्रह म्हणजे “पकडणारा”. ज्या नक्षत्राजवळून तो जाई, त्याला तो पकडतो आणि पीडा देतो, असे मानले जाई. श्लोक याच समजुतीचा आधार घेतो. “आपल…
  17. चंद्रासारखी वाढणारी संकटे“जन्मापासून सोबत असलेली आणि माणसाला सतत ओढत नेणारी पाच इंद्रिये ज्याला जिंकतात, त्याची संकटे शुक्ल पक्षातल्या चंद्रासारखी वाढत जातात.” इंद्रिये उपजत असतात. गोड चव किंवा मऊ बिछाना हवासा वाटायला कोणाला शिकावे लागत नाही. आणि ती ओढतात. प्रत्येक…
  18. आधी स्वतःवर विजय“स्वतःला न जिंकता जो मंत्र्यांना जिंकू पाहतो, किंवा मंत्र्यांना न जिंकता शत्रूंना, तो हतबल होतो आणि लयाला जातो.” मग उपाय: “आधी स्वतःलाच शत्रू समजून त्याच्याशी लढ. मग मंत्र्यांना आणि शत्रूंना जिंकायला निघ; तुझा प्रयत्न वाया जाणार नाही.” हे र…
  19. लक्ष्मी कोणाकडे टिकतेश्री म्हणजे भाग्य; तिला लक्ष्मीदेवीच्या रूपात पाहिले जाई. लक्ष्मी चंचल मानली जाई: ती कोणाकडेच फार काळ टिकत नाही. हा श्लोक अशा माणसाचे वर्णन करतो, ज्याची ती कायमची सेवा करते. त्याची पाच लक्षणे आहेत. “त्याची इंद्रिये त्याच्या आज्ञेत असतात. त्…
  20. शरीर हा रथरात्रीच्या संवादाच्या मधोमध प्राचीन भारतातले एक अतिशय प्रसिद्ध चित्र येते. “माणसाचे शरीर हा त्याचा रथ आहे. आत्मा त्याचा सारथी आहे, आणि इंद्रिये त्याचे घोडे. घोडे चांगले आणि नीट शिकवलेले असले, तर सावध आणि कुशल माणूस स्थिर सारथ्याप्रमाणे सुखा…
  21. लाभासारखी दिसणारी हानी“न जिंकलेल्या इंद्रियांच्या तावडीत सापडलेला मूर्ख हानीला लाभ समजतो, आणि लाभाला हानी. कडू दुःखालाच तो सुख मानतो.” रथाच्या चित्रात रानटी घोडे बेसावध सारथ्याला मृत्यूकडे फरफटत नेत होते. हा श्लोक दाखवतो, की वाटेत त्या सारथ्याला काय दिसते. आपण ध…
  22. इंद्रिये काय हिरावून नेतात“धर्म आणि अर्थ सोडून जो इंद्रिये नेतील तिकडे जातो, तो लवकरच आपली श्री, आपले प्राण, आपले धन आणि आपली पत्नी गमावतो.” धर्म आणि अर्थ, म्हणजे सदाचार आणि न्याय्य मार्गाने मिळवलेला लाभ. जुन्या ग्रंथांनी जीवनाची जी उद्दिष्टे सांगितली, त्यांपैकी ही…
  23. धनाचा धनी, स्वतःचा नाही“एखादा माणूस मोठ्या धनाचा स्वामी असेल, पण इंद्रियांवर त्याचे स्वामित्व नसेल. तर इंद्रियांवर स्वामित्व नसल्यामुळे तो आपल्या स्वामित्वावरून ढळतो.” श्लोक एकाच शब्दाभोवती फिरतो, आणि तो शब्द चार वेळा येतो: स्वामी आणि स्वामित्व. जो माणूस स्वतःवर…
  24. आपणच आपले मित्र, आपणच शत्रू“मन, बुद्धी आणि इंद्रिये आवरून आत्म्याने आत्म्याचा शोध घ्यावा. कारण आत्माच आत्म्याचा मित्र आहे, आणि आत्माच आत्म्याचा शत्रू.” आणि पुढे: “ज्याने स्वतःला स्वतःच जिंकले आहे, त्याचा आत्मा त्याचा मित्र असतो. तोच आत्मा खात्रीचा मित्र, आणि तोच खात्…
  25. बारीक जाळ्यातले दोन मासेलहान माशांसाठी केलेले, बारीक वीणीचे जाळे डोळ्यांसमोर आणा. त्यात दोन मोठे मासे अडकले आहेत. ते अडकून राहत नाहीत. दोघे मिळून तडफडतात, पातळ दोरे तुटतात, आणि ते जाळ्यातून पार निघून जातात. “काम आणि क्रोध हे बारीक जाळ्यातल्या दोन मोठ्या माशांसारखे…
  26. आतले पाच शत्रू“मनोमय अशा आतल्या पाच शत्रूंना न जिंकता जो बाहेरच्या शत्रूंना जिंकू पाहतो, त्यालाच ते शत्रू पराभूत करतात.” हे पाच शत्रू म्हणजे पुन्हा इंद्रियेच; या वेळी त्यांना शत्रू म्हणून पाहिले आहे. ती “मनोमय”, म्हणजे मनाने बनलेली आहेत, कारण ती मनाद्वार…
  27. आपल्याच कर्मांनी बांधलेले“मोठमोठी माणसे आपल्याच कर्मांनी बांधली गेलेली दिसतात. इंद्रियांवर ताबा नसलेले राजे राजपदाच्या गोंधळात कोसळलेले दिसतात.” “दिसतात”: जे कोणालाही पाहता येते, त्याकडे विदुर बोट दाखवतात. बाहेरचा कोणी शत्रू लागत नाही. सत्तेमुळे प्रत्येक सुख राजाच्…
  28. पाप बोलणाऱ्याच्या माथी“मूर्ख माणसे अपमान आणि निंदा करून शहाण्यांना घायाळ करतात. पण पाप बोलणाऱ्याच्या माथी बसते, आणि शांतपणे सहन करणारा मुक्त होतो.” ज्या माणसाला वादात उत्तर देणे मूर्खाला जमत नाही, त्याच्यावर तो ही दोन शस्त्रे चालवतो: अपमान आणि निंदा. अपमान तोंडा…
  29. सगळ्यांत कठीण संयम“वाणीचा संयम सगळ्यांत कठीण मानला जातो. अर्थपूर्णही आणि सुंदरही, असे खूप बोलणे कोणालाच शक्य नसते.” अडचणी दोन, आणि दोन्ही एकाच दिशेला बोट दाखवतात. हात आवरण्यापेक्षा जीभ आवरणे कठीण. रागात असतानाही माणूस जागचा न हलता बसू शकतो; पण तो थांबवायच्या…
  30. तेच शब्द, दोन प्रकारे“नीट बोललेली वाणी अनेक प्रकारे कल्याण करते. तीच वाणी वाईट रीतीने बोलली, तर अनर्थाला कारण होते.” “तीच वाणी”: काय सांगितले, इतकेच ते कसे सांगितले, यालाही श्लोक महत्त्व देतो. प्रेमाने सांगितलेली गोष्ट अनेक प्रकारे भले करते; तीच गोष्ट कठोरपणे स…
  31. न भरणारे घाव“बाणांनी घायाळ झालेले शरीर भरून येते, आणि कुऱ्हाडीने तोडलेले वनही पुन्हा उगवते. पण कठोर शब्दाने केलेली कुरूप जखम कधीच भरत नाही.” आणि: “काटेरी बाण, पोकळ बाण, लोखंडी बाण, हे सगळे शरीरातून काढता येतात. शब्दाचे शल्य मात्र काढता येत नाही, कारण त…
  32. देवांना ज्याचा नाश करायचा“देव ज्या माणसाचा पराभव करायचे ठरवतात, त्याची बुद्धी ते आधी हिरावून घेतात. मग त्याला फक्त हीन तेच दिसते.” आणि: “बुद्धी गढूळ झाली, आणि विनाश जवळ आला, की अनीती नीतीसारखी भासते, आणि ती त्याच्या मनातून हटत नाही.” क्रम हाच मुद्दा आहे. ज्याचे मन…
  33. दृष्टी हरवलेले पुत्रआता विदुर स्पष्टपणे सांगतात, की त्यांचा रोख कोणाकडे आहे. “पांडवांशी असलेल्या वैरामुळे अशी गढूळ बुद्धी आपल्या पुत्रांना घेरून बसली आहे; आणि महाराज, ते आपल्याला दिसत नाही.” शहाण्या आणि मूर्ख माणसांबद्दलच्या अनेक वचनांनंतर विदुर प्रत्यक्ष उदाह…