विदुर नीति · Mastering the Senses
मधमाशी आणि फुले
यथा मधु समादत्ते रक्षन्पुष्पाणि षट्पदः । तद्वदर्थान्मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया ॥ पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् । मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ॥
“मधमाशी फुलांना धक्का न लावता मध गोळा करते. तसेच माणसाने लोकांना इजा न करता त्यांच्याकडून धन घ्यावे.” आणि: “बागेतल्या माळ्यासारखे एकेक फूल वेचावे. कोळसे करणाऱ्यासारखा मुळावर घाव घालू नये.” मधमाशी आणि माळी, दोघेही आपल्याला हवे तेवढे घेतात, आणि झाड जिवंत राहू देतात. फूल पुन्हा उमलते, त्याला फळ धरते; बाग दुसऱ्या दिवशी सकाळी फुलते, आणि पुढच्या वर्षीही. जुन्या भारतातला कोळसे करणारा मात्र मुळासकट अख्खी झाडे तोडे, आणि ती हळूहळू जाळून त्यांचा कोळसा करे. तो सगळे एकदाच घेतो, आणि झाड कायमचे जाते. काशीराम हे श्लोक राजा आणि प्रजा यांना लावतात. माळी फुले घेतो, तसे राजाने प्रजेकडून धन घ्यावे; कोळसे करणारा झाडाचा नाश करतो, तसा प्रजेचा नाश करू नये. कर आणि खंडणी हा राजाचा मध. हलक्या हाताने घेतला, तर तो दरवर्षी येत राहतो. मुळापर्यंत ओरबाडून घेतला, तर एकदाच येतो, आणि देश उजाड होतो. कोणी काहीच घेऊ नये, असे हे श्लोक सांगत नाहीत. मधमाशीला तिचा मध मिळतो, माळ्याला त्याची फुले; आणि धन, म्हणजे अर्थ, हे एक न्याय्य उद्दिष्ट आहे. त्यांची मनाई आहे ती अशा घेण्याला, जे मिळकतीचा उगमच संपवून टाकते. दुर्योधनाने कोळसे करणाऱ्यासारखे घेतले आहे. शकुनीच्या फाशांमुळे पांडवांनी आपले राज्य गमावले, आणि ते वनवासाला गेले. त्यांनी प्रत्येक अट पाळली; आणि आता दुर्योधन त्यांना राज्याचा एक वाटाही परत द्यायला तयार नाही. विदुर कुरुकुळाच्या प्रमुखाशी बोलत आहेत. सगळे कुटुंब हे झाड आहे; आणि सगळेच हवे म्हणून दुर्योधन त्याच्या मुळावरच घाव घालतो आहे. अध्याय २, श्लोक १७-१८.