विदुर नीति · Mastering the Senses
आपणच आपले मित्र, आपणच शत्रू
आत्मनात्मानमन्विच्छेन्मनोबुद्धीन्द्रियैर्यतैः । आत्मा ह्येवात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनैवात्मात्मना जितः । स एव नियतो बन्धुः स एव नियतो रिपुः ॥
“मन, बुद्धी आणि इंद्रिये आवरून आत्म्याने आत्म्याचा शोध घ्यावा. कारण आत्माच आत्म्याचा मित्र आहे, आणि आत्माच आत्म्याचा शत्रू.” आणि पुढे: “ज्याने स्वतःला स्वतःच जिंकले आहे, त्याचा आत्मा त्याचा मित्र असतो. तोच आत्मा खात्रीचा मित्र, आणि तोच खात्रीचा शत्रू.” “आत्म्याने आत्म्याचा शोध घेणे” म्हणजे आत डोकावणे: मन, निर्णय करणारी बुद्धी आणि इंद्रिये स्थिर ठेवून आपण खरोखर कोण आहोत, हे जाणणे. संस्कृतमध्ये आत्मा हा शब्द दोन अर्थांनी येतो. एक, “स्वतः”, जसे “त्याने स्वतःला इजा करून घेतली”. दोन, शरीर आणि मन यांच्या पलीकडचा अंतरात्मा. श्लोक तो एकाच वेळी दोन्ही अर्थांनी वापरतो. सरळ वाचले, तर हे श्लोक एक कठोर गोष्ट सांगतात. तुला तुझ्यापासून कोणी वाचवू शकत नाही, आणि तू स्वतःचा जितका नक्की नाश करू शकतोस, तितका दुसरा कोणीही करू शकत नाही. स्वतःवर ताबा असलेल्या माणसाकडे असा साथीदार असतो, जो कोणीही हिरावू शकत नाही. राग आणि हव्यास ज्याच्यावर राज्य करतात, तो जिथे जाईल तिथे आपला शत्रू बरोबर घेऊन जातो. दुसरे लोक मदत करू शकतात, किंवा हानीही करू शकतात; पण निर्णायक लढाई आतली असते. भगवद्गीता हाही याच महाकाव्याचा एक भाग आहे. तिच्यात जवळजवळ हेच शब्द आहेत: आत्माच आपला मित्र, आणि आत्माच आपला शत्रू. विदुरांनी हे शब्द या श्रोत्यासाठी निवडले. युधिष्ठिराचा निरोप काय असेल, या भीतीने धृतराष्ट्र जागा पडून आहे, जणू त्याचा धोका पांडव काय बोलतील यातच आहे. विदुर त्याला धोका खरा कुठे आहे, ते दाखवतात: त्याच्या स्वतःच्या इच्छेत, आणि त्याच्या पुत्राच्या इच्छेत. पांडवांनी प्रत्येक अट पाळली आहे. कुरुकुळाचा शत्रू त्या कुळाच्याच महालात बसला आहे. अध्याय २, श्लोक ६४-६५.