विदुर नीति · Mastering the Senses
केले तर, न केले तर
किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः । इति कर्माणि सञ्चिन्त्य कुर्याद्वा पुरुषो न वा ॥
“हे केले तर माझे काय होईल? न केले तर काय होईल?” असा आपल्या कर्मांचा विचार करून माणसाने ती करावीत, किंवा करू नयेत. प्रश्न दोन आहेत, आणि बहुतेक लोक फक्त पहिला विचारतात. एखादे काम करण्याची किंमत ते मोजतात. ते न करण्याची किंमत ते क्वचितच मोजतात. पण काही न करणे हीसुद्धा एक निवड असते, आणि तिचेही परिणाम असतात. पावसाळ्याआधी एका घरमालकाला आपल्या छपराला भेग गेलेली दिसते. ती दुरुस्त करायला आत्ता पैसे लागतात. तशीच सोडली, तर आत्ता काही खर्च नाही; पण पावसाळा आला, की एखादी भिंत जाते. दुरुस्तीला किती खर्च येईल, एवढेच त्याने विचारले, तर भेग तशीच राहते. दोन्ही प्रश्न विचारले, तर तो गवंड्याला बोलावणे पाठवतो. “माझे काय होईल” यात लाभही येतो, आणि तोटाही. निवडीच्या दोन्ही बाजूंत दोन्ही असतात. आणि श्लोक सांगतो, की ते सगळे काम सुरू करण्याआधी मोजावे, नंतर नव्हे. प्रतिस्पर्ध्याला जमीन दिली, तर जमीन जाते, पण कदाचित शांतता मिळते. नकार दिला, तर जमीन राहते, पण कदाचित युद्ध ओढवते. आज रात्री धृतराष्ट्रापुढे नेमके हेच प्रश्न आहेत. पांडवांना त्यांचा वाटा दिला, तर त्याचा पुत्र संतापेल, आणि राज्य लहान होईल. नाही दिला, तर ज्या पांडवांनी वनवासाची प्रत्येक अट पाळली, ते आपल्या मित्रराजांना घेऊन चालून येतील. वर्षानुवर्षे राजाने फक्त देण्याची किंमत मोजली आहे. निवड करायला अजून वेळ आहे, तोवरच विदुर दोन्ही बाजू राजापुढे मांडतात. अध्याय २, श्लोक १९.