विदुर नीति · Mastering the Senses
बारीक जाळ्यातले दोन मासे
क्षुद्राक्षेणेव जालेन झषावपिहितावुरू । कामश्च राजन्क्रोधश्च तौ प्रज्ञानं विलुम्पतः ॥
लहान माशांसाठी केलेले, बारीक वीणीचे जाळे डोळ्यांसमोर आणा. त्यात दोन मोठे मासे अडकले आहेत. ते अडकून राहत नाहीत. दोघे मिळून तडफडतात, पातळ दोरे तुटतात, आणि ते जाळ्यातून पार निघून जातात. “काम आणि क्रोध हे बारीक जाळ्यातल्या दोन मोठ्या माशांसारखे आहेत. ते प्रज्ञा फाडून टाकतात.” इथे प्रज्ञा, म्हणजे शहाणपण, हे जाळे आहे: माणसाने वर्षानुवर्षे कमावलेली सावध विवेकबुद्धी. लहानसहान गोष्टी ती नीट धरून ठेवते. काशीराम या चित्राचा मुद्दा उलगडून सांगतात. काम आणि क्रोध यांना विवेकातली एक छोटीशी फट पुरते; आणि तिच्यातून ते ज्ञानाच्या मोठ्या साठ्याचा नाश करतात. ते जोडीने येतात, कारण अडवलेली इच्छा क्रोधात बदलते. आणि संतापलेला विद्वान विद्वानासारखा विचार करत नाही. त्याला जे ठाऊक आहे, ते सगळे त्याच्या डोक्यात असतेच; पण त्यातले काहीच त्याला आवरत नाही. जाळे कितीही बारीक असो, एवढे मोठे मासे धरण्यासाठी ते बनलेलेच नसते. अध्याय २, श्लोक ६६.