विदुर नीति · Mastering the Senses
नक्षत्रांमधले ग्रह
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु वर्तमानैरनिग्रहैः । तैरयं ताप्यते लोको नक्षत्राणि ग्रहैरिव ॥
जुन्या भारतीय आकाशनिरीक्षकांच्या मते नक्षत्रे स्थिर होती; आणि सूर्य, चंद्र व ग्रह त्यांच्यामधून फिरणारे भटके. ग्रह म्हणजे “पकडणारा”. ज्या नक्षत्राजवळून तो जाई, त्याला तो पकडतो आणि पीडा देतो, असे मानले जाई. श्लोक याच समजुतीचा आधार घेतो. “आपल्या विषयांमागे मोकाट धावणारी इंद्रिये या जगाला पीडा देतात, जशी ग्रह नक्षत्रांना देतात.” प्रत्येक इंद्रियाचे आपले विषय असतात: डोळ्याचे दृश्य, कानाचे आवाज, जिभेच्या चवी. आवर घातला नाही, तर माणसाला जेवढे लागते, तेवढ्यावर इंद्रिये थांबत नाहीत. ती एका सुखाकडून दुसऱ्याकडे भटकत राहतात, आणि ज्या गोष्टीवर ती जाऊन पडतात, तिच्यावर संकट ओढवते. श्रीमंत माणसाची नजर शेजाऱ्याच्या शेतावर पडते, आणि बांधावरून भांडण सुरू होते; ते पिढीभर चालते. एखाद्या राजाची नजर दुसऱ्याच्या पत्नीवर पडते, आणि दोन घराण्यांत युद्ध पेटते. श्लोक एका माणसाबद्दल नव्हे, तर या जगाबद्दल बोलतो: थोड्यांची इंद्रिये पुष्कळांना पीडा देऊ शकतात. अध्याय २, श्लोक ५४.