विदुर नीति · Mastering the Senses
शरीर हा रथ
रथः शरीरं पुरुषस्य राजन्नात्मा नियन्तेन्द्रियाण्यस्य चाश्वाः । तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वैर्दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः ॥ एतान्यनिगृहीतानि व्यापादयितुमप्यलम् । अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम् ॥
रात्रीच्या संवादाच्या मधोमध प्राचीन भारतातले एक अतिशय प्रसिद्ध चित्र येते. “माणसाचे शरीर हा त्याचा रथ आहे. आत्मा त्याचा सारथी आहे, आणि इंद्रिये त्याचे घोडे. घोडे चांगले आणि नीट शिकवलेले असले, तर सावध आणि कुशल माणूस स्थिर सारथ्याप्रमाणे सुखाने प्रवास करतो.” आणि त्यापाठोपाठ इशारा: “इंद्रिये ताब्यात ठेवली नाहीत, तर ती माणसाचा जीवही घेऊ शकतात. न शिकवलेले रानटी घोडे वाटेत कच्च्या सारथ्याचा जीव घेतात, तसेच.” दरबारातल्या प्रत्येकाला घोड्यांची जाण होती. लगामाला सरावलेले चांगले घोडे प्रवास सोपा करतात; सारथ्याला लगाम ओढावाही लागत नाही. इंद्रिये असेच घोडे आहेत: पाहणे, ऐकणे, वास, चव आणि स्पर्श. प्रत्येक इंद्रिय आपापल्या सुखाकडे ओढते. ती शत्रू नाहीत. वश केलेली इंद्रिये माणसाला जिथे जायचे असेल, तिथे घेऊन जातात. सारथी रथातच बसलेला असतो; लगाम हाती धरून जागे राहणे, हे त्याचे काम. श्लोकातला शब्द आहे “अप्रमत्त”, म्हणजे बेसावध नसलेला. घाटातल्या वाटेवर एका क्षणाचा बेसावधपणा, आणि रथ थेट कड्यावरून खाली. कठोपनिषद हे प्राचीन तत्त्वज्ञानपर धर्मग्रंथांपैकी एक. तेही हेच चित्र वापरते. तिथेही इंद्रिये घोडे आहेत आणि शरीर रथ आहे; पण आत्मा रथात बसलेला स्वामी आहे, आणि बुद्धी सारथी आहे. विदुरांच्या डोळ्यांसमोर एक विशिष्ट सारथी आहे. युधिष्ठिराच्या राजसूय यज्ञावरून दुर्योधन आपल्या चुलतभावाच्या वैभवाच्या मत्सराने पोळून घरी आला. ते वैभव हिरावून घेण्याचा मार्ग म्हणून त्याचा मामा शकुनी याने त्याला द्यूत सुचवले. आणि ज्याने त्याला आवरायला हवे होते, त्या त्याच्या वडिलांनी तो खेळ होऊ दिला. अध्याय २, श्लोक ५९-६०.