विदुर नीति · Mastering the Senses
आतले पाच शत्रू
यः पञ्चाभ्यन्तराञ्शत्रूनविजित्य मनोमयान् । जिगीषति रिपूनन्यान्रिपवोऽभिभवन्ति तम् ॥
“मनोमय अशा आतल्या पाच शत्रूंना न जिंकता जो बाहेरच्या शत्रूंना जिंकू पाहतो, त्यालाच ते शत्रू पराभूत करतात.” हे पाच शत्रू म्हणजे पुन्हा इंद्रियेच; या वेळी त्यांना शत्रू म्हणून पाहिले आहे. ती “मनोमय”, म्हणजे मनाने बनलेली आहेत, कारण ती मनाद्वारे काम करतात: डोळा पाहतो, पण हवेसे वाटते ते मनाला. श्लोक एका युद्धाची दोन युद्धे करतो. प्रत्येक राजाचे शत्रू त्याच्या सीमेवर असतात. पण आतले शत्रू बाहेरच्या शत्रूच्या बाजूने लढतात. आरामाची चटक लागलेला सेनापती पावसाळ्यात कूच करणार नाही. स्तुतीला हपापलेला राजा खुशमस्कऱ्यांच्या नादी लागतो. तापट राजपुत्राला डिवचून अशा लढाईत ओढता येते, जी तो जिंकू शकत नाही. त्याच्या शत्रूला त्याला रणांगणात हरवावे लागत नाही. कोणती इच्छा त्याच्यावर राज्य करते, ते शोधून नेमकी तीच नस दाबली, की पुरे. अध्याय २, श्लोक ६८.