विदुर नीति · Mastering the Senses
न भरणारे घाव
रोहते सायकैर्विद्धं वनं परशुना हतम् । वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम् ॥ कर्णिनालीकनाराचान्निर्हरन्ति शरीरतः । वाक्शल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः ॥
“बाणांनी घायाळ झालेले शरीर भरून येते, आणि कुऱ्हाडीने तोडलेले वनही पुन्हा उगवते. पण कठोर शब्दाने केलेली कुरूप जखम कधीच भरत नाही.” आणि: “काटेरी बाण, पोकळ बाण, लोखंडी बाण, हे सगळे शरीरातून काढता येतात. शब्दाचे शल्य मात्र काढता येत नाही, कारण ते हृदयात रुतून बसते.” काशीराम पहिल्या ओळीचा अर्थ बाणांनी घायाळ झालेले शरीर असा घेतात. एकोणिसाव्या शतकातले इंग्रजी अनुवादक गांगुली यांच्या मते बाणांनी भेदलेले आणि कुऱ्हाडीने तोडलेले, दोन्ही वनच. कसेही वाचले, तरी ते भरून येते. हे श्लोक शब्दाची जखम युद्धातल्या आणि लाकूडतोड्याच्या जखमांशेजारी ठेवतात. तोडलेल्या वनातल्या बुंध्यांना एका ऋतूतच नवे धुमारे फुटतात. योद्ध्याच्या शरीरातले बाणाचे टोक शल्यवैद्य कापून काढू शकतो, आणि मांस भरून येते. शब्दाला असा उपाय नाही. तो कोणत्याही बाणापेक्षा खोल जातो, जिथे कोणत्याही वैद्याचा हात पोहोचत नाही. बोलणारा तासाभरात विसरूनही जाईल. ऐकणारा तो शब्द वर्षानुवर्षे मनात वागवतो, आणि त्याच्या वागण्याला तोच आकार देतो. विदुरांच्या डोळ्यांसमोर एक प्रसंग आहे, आणि राजाच्याही. वर्षांपूर्वी द्यूताच्या सभेत युधिष्ठिराने द्रौपदीला पणाला लावले, आणि तो तिला हरला. द्रौपदी पाचही पांडव भावांची पत्नी. दुर्योधनाने तिला दासी म्हणून बोलावणे पाठवले. त्याचा जिवलग मित्र कर्ण म्हणाला, पाच पती असलेली स्त्री वेश्येहून वेगळी नाही. दुर्योधनाने भर सभेत आपली मांडी उघडी करून तिला दाखवली. पांडवांतला सगळ्यांत बलवान भाऊ भीम याने युद्धात ती मांडी मोडण्याची प्रतिज्ञा केली. तेरा वर्षे उलटली, आणि पांडव विसरलेले नाहीत. जमीन परत देता येते; त्या सभेत उच्चारलेले शब्द परत घेता येत नाहीत. ते शब्द उच्चारले जात होते, तेव्हा धृतराष्ट्र त्याच सभेत बसलेला होता. अध्याय २, श्लोक ७८-७९.