विदुर नीति · Mastering the Senses
दगडांतले सोने
अप्युन्मत्तात्प्रलपतो बालाच्च परिजल्पतः । सर्वतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काञ्चनम् ॥
“बरळणाऱ्या वेड्याकडूनही, आणि बडबडणाऱ्या मुलाकडूनही, जे मोलाचे असेल ते सगळ्यांकडून घ्यावे. दगडांतून सोने घेतात, तसे.” सोन्याचे खडे क्वचितच इकडेतिकडे पडलेले सापडतात. ते खडकांत असते, आणि नद्यांच्या वाळूत. खाणकामगार खडक फोडतो, आणि सोन्याचे कण मिळवण्यासाठी वाळू धुतो. त्याच्या हातातून जाणारा बहुतेक माल दगडच असतो; पण म्हणून तो सोने फेकून देत नाही. वेडा आणि मूल, यांच्याकडून काही शिकायला मिळेल, असे सगळ्यांत कमी वाटते. एकाची बुद्धी हरवली आहे; दुसऱ्याला ती अजून यायची आहे. तरीही दोघांच्याही तोंडून एखादा खरा शब्द निसटू शकतो. खोलीतल्या एकाही मोठ्या माणसाने विचारायचे धाडस केले नाही, असा साधा प्रश्न कधी कधी एखादे मूल विचारून जाते. म्हणजे एखाद्या बोलण्याचे मोल ते कोण बोलले, यावर अवलंबून नसते. याचा अर्थ, वेड्याचे म्हणणे मानावे, किंवा सगळेच बोलणे शहाणपणाचे असते, असा नाही. त्यातले बहुतेक दगडच असते. खरे काम चाळण्याचे आहे. माणसाने सगळ्यांचे ऐकावे, आणि मग जे ऐकले, त्याचे मोल त्या बोलण्यावरूनच ठरवावे. याच्या उलट सवय म्हणजे बोलणाऱ्यावरून शब्दांची किंमत ठरवणे. मग शत्रूने दिलेला खरा इशारा उडवून लावला जातो, आणि मित्राने दिलेला खोटा इशारा खरा मानला जातो. आज रात्री हे सांगायला विदुरांना कारण आहे. त्यांचे इशारे पांडवांच्या मित्राचे बोलणे म्हणून दुर्योधन फार पूर्वीपासून झटकून टाकत आला आहे. आज संध्याकाळीच राजाचा दूत संजय राजाला कठोर शब्द सुनावून गेला, आणि त्यांचा डंख घेऊन राजा जागा पडून आहे. कानउघाडणीतही सोने असू शकते. अध्याय २, श्लोक ३२.