विदुर नीति · Mastering the Senses
देवांना ज्याचा नाश करायचा
यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम् । बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽवाचीनानि पश्यति ॥ बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे प्रत्युपस्थिते । अनयो नयसङ्काशो हृदयान्नापसर्पति ॥
“देव ज्या माणसाचा पराभव करायचे ठरवतात, त्याची बुद्धी ते आधी हिरावून घेतात. मग त्याला फक्त हीन तेच दिसते.” आणि: “बुद्धी गढूळ झाली, आणि विनाश जवळ आला, की अनीती नीतीसारखी भासते, आणि ती त्याच्या मनातून हटत नाही.” क्रम हाच मुद्दा आहे. ज्याचे मन स्वच्छ आहे, त्याच्यावर विनाश कोसळत नाही. आधी त्याची बुद्धी जाते, हळूच, आणि ते त्याच्या लक्षातही येत नाही. मग त्याची प्रत्येक निवड त्याला चुकीच्या दिशेने नेते, आणि ती तो खुशीने करतो. “त्याला हीन दिसते” याचा अर्थ काशीराम सरळ सांगतात: बुद्धी हिरावलेल्या माणसाला फक्त नीच कर्मेच दिसतात. संस्कृत शब्द आहे “अवाचीनानि”, म्हणजे खाली वळलेल्या गोष्टी; आणि गांगुली म्हणतात, तो हीन कर्मांपर्यंत खाली उतरतो. कोणताच इशारा त्याच्यापर्यंत का पोहोचत नाही, ते दुसरा श्लोक सांगतो. चुकीचा मार्ग एकदा योग्य वाटू लागला, की माणूस तो एखाद्या सत्यासारखाच घट्ट धरून ठेवतो. त्याच्याविरुद्धचा सल्ला त्याला दुबळेपणा वाटतो, किंवा मत्सर. विनाश जितका जवळ, तितकी त्याची पकड घट्ट. हा विचार आपल्याला जुन्या म्हणीतूनही परिचित आहे: विनाशकाले विपरीत बुद्धी. विदुरांनी हे आधीही पाहिले आहे. युद्धाविना पांडवांची संपत्ती जिंकण्याचा चतुर मार्ग म्हणून दुर्योधनाला द्यूत दिसले. विदुरांनी त्याविरुद्ध इशारा दिला, आणि तो कोणी मानला नाही. राजाचा थोरला पुत्र दुर्योधन याने तेव्हापासून एकही इशारा मानलेला नाही. जे चुलतभावांचेच होते, त्याचा एक वाटाही त्यांना न देणे, यात त्याला ताकद आणि शहाणे धोरण दिसते. त्याचा मामा शकुनी आणि मित्र कर्ण त्याला चिथावतात, आणि तो त्यांचेच ऐकतो. अध्याय २, श्लोक ८१-८२.