विदुर नीति · The Swan's Teaching
बोलण्याच्या चार पायऱ्या
अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम् । प्रियं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं धर्म्यं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम् ॥
“बोलण्यापेक्षा न बोलणे श्रेष्ठ, असे म्हणतात. खरे बोलणे ही दुसरी पायरी. खरे आणि प्रिय बोलणे ही तिसरी. धर्माला धरून बोलणे ही चौथी.” हा श्लोक म्हणजे एक शिडी आहे, आणि प्रत्येक पायरी आधीच्या पायरीच्या वर आहे. काशीराम याचा अर्थ असा लावतात: बोलण्यापेक्षा मौन बरे, पण मौनापेक्षा खरे बोलणे बरे. खरे आणि प्रेमाने बोलणे त्याहून बरे. आणि सर्वात श्रेष्ठ म्हणजे प्रेमाने सांगितलेले, धर्माला धरून असलेले खरे. म्हणजे मौन ही फक्त पहिली पायरी आहे. पोकळ किंवा दुखावणाऱ्या शब्दांपेक्षा ते बरे; पण आवश्यक सत्यापेक्षा खालचे. प्रिय शब्दांनाही ते केवळ प्रिय आहेत म्हणून इथे मान दिलेला नाही. जो प्रिय शब्द खरा नाही, तो या शिडीवर कुठेच नाही. वाईट बातमी सांगायची असलेल्या वैद्याचा विचार करा. तो काहीच बोलला नाही, तर रोग्याचा एक दिवस सुखात जातो. त्याने ती फटकन सांगितली, तर ते प्रामाणिक, पण क्रूर. हळुवारपणे सांगणे अधिक चांगले. आणि सर्वात चांगले म्हणजे हळुवारपणे सांगणे, आणि आता काय करायला हवे, तेही सांगणे. महाभारतातला एक प्रसंग या पायऱ्या दाखवतो. द्यूताच्या सभेत द्रौपदीने सभेला विचारले: मला पणाला लावणे न्याय्य होते का? बहुतेक सभा गप्प बसली. धृतराष्ट्राच्याच धाकट्या पुत्रांपैकी एक, विकर्ण, उभा राहिला, आणि तिला धर्माने जिंकलेले नाही, असे त्याने स्पष्ट सांगितले. कर्ण त्याच्यावर उलटला, आणि मग त्याने द्रौपदीचीच टिंगल केली. विकर्ण धर्मासाठी खरे बोलला. कर्ण जे बोलला, ते ना प्रेमळ होते, ना योग्य. आपल्या वडीलधाऱ्यांचे मौन राजाने ऐकले आहे, आणि आपल्या पुत्राच्या मित्रांचे टोमणेही. आज रात्री तो सर्वात वरची पायरी ऐकतो आहे. विदुरांचे शब्द राजाला नेहमी प्रिय वाटत नाहीत. पण ते खरे आहेत, काळजीने सांगितलेले आहेत, आणि योग्य ते घडावे म्हणून सांगितलेले आहेत. अध्याय ४, श्लोक १२.