- 1हंसरूपातले ऋषीतीच जागरणाची रात्र अजून चालू आहे. आंधळ्या राजा धृतराष्ट्राला पहाटे पांडवांना उत्तर द्यायचे आहे, आणि सल्ल्यासाठी त्याने आपले भाऊ विदुर यांना बोलावले आहे. पांडवांना आपल्या पुत्रांसारखेच वागवावे, असे विदुरांनी आत्ताच राजाला सांगितले आहे. आता त…
- 2मनाची गाठ सोडाहंसाने देवांना दिलेले पहिले उत्तर म्हणजे एक छोटी यादी. “अमरांनो, मी असे ऐकले आहे, की करण्याजोगे हेच: धैर्य, शांती, आणि सत्य व धर्म यांना धरून चालणे.” धर्म म्हणजे कर्तव्य आणि सदाचार. आणि आणखी दोन गोष्टी: “हृदयातली प्रत्येक गाठ सोडवावी. प्रिय…
- 3शिव्या देणाऱ्यालाच जाळणारा राग“कोणी शिव्या दिल्या, तर उलट शिव्या देऊ नयेत. सोसणाऱ्याचा रागच शिव्या देणाऱ्याला जाळून टाकतो, आणि शिव्या देणाऱ्याचे पुण्य सहन करणाऱ्याला मिळते.” पुण्य म्हणजे सत्कर्मांचा साठा; जुन्या समजुतीप्रमाणे त्याचे फळ इथे आणि मृत्यूनंतरही मिळते. इथे ते…
- 4जिभेवरचे काटेइथे दोन श्लोक एकत्र येतात. पहिला कठोर शब्द ऐकणाऱ्याविषयी आहे. “कठोर शब्द माणसाची मर्मस्थाने, हाडे, हृदय आणि प्राणसुद्धा जाळतात. म्हणून धर्मात रमणाऱ्याने तापदायक, कठोर बोलणे नेहमी टाळावे.” दुसरा श्लोक बोलणाऱ्याकडे वळतो. “जो टोचणारे, रुक्ष आण…
- 5कापड रंग धरते“माणूस सज्जनाची सेवा करो की दुर्जनाची, तपस्व्याची करो की चोराची; कापड जसे रंग धरते, तसा तो त्यांच्या आहारी जातो.” रंगाऱ्याचा निळीचा हौद डोळ्यांसमोर आणा. पांढरे कापड आत जाते, आणि निळे होऊन बाहेर येते. त्याला निवड नसते; हौदात जो रंग असेल, तोच…
- 6ज्याची देव वाट पाहतात“तो अपशब्द बोलत नाही, आणि दुसऱ्याकडून बोलवतही नाही. मार खाऊनही तो उलट मारत नाही, आणि दुसऱ्याकडून मारवतही नाही. ज्याने त्याचे वाईट केले, त्यालाही मारावे, अशी इच्छा तो धरत नाही. अशा माणसाच्या येण्याची देवसुद्धा आस धरतात.” तीन संयम, आणि त्यांत…
- 7बोलण्याच्या चार पायऱ्या“बोलण्यापेक्षा न बोलणे श्रेष्ठ, असे म्हणतात. खरे बोलणे ही दुसरी पायरी. खरे आणि प्रिय बोलणे ही तिसरी. धर्माला धरून बोलणे ही चौथी.” हा श्लोक म्हणजे एक शिडी आहे, आणि प्रत्येक पायरी आधीच्या पायरीच्या वर आहे. काशीराम याचा अर्थ असा लावतात: बोलण्य…
- 8जशी संगत, तसा माणूस“माणूस ज्यांच्यात उठतो-बसतो, ज्यांची सेवा करतो, आणि जसा व्हायची इच्छा धरतो, तसाच तो होतो.” माणसाला तीन गोष्टी घडवतात. पहिल्या दोन बाहेरून दाब आणतात. तो ज्यांची संगत धरतो, त्यांच्यावरून त्याच्या सवयी आणि त्याचे बोलणे ठरते; तो ज्या धन्याची से…
- 9उत्तम आणि मध्यमआता हंस माणसांच्या श्रेणी सांगतो. “तो सगळ्यांचे भले चिंततो, आणि दुसऱ्याच्या नाशाचा विचार कधी मनात आणत नाही. तो खरे बोलतो, मृदू असतो, संयमी असतो. तो उत्तम पुरुष.” मग पुढची श्रेणी: “तो पोकळ शब्दांनी कोणाची समजूत घालत नाही. वचन दिले, की देतोच.…
- 10सेवा कोणाची करावी“फक्त उत्तमांचीच सेवा करावी. वेळ आली, तर मध्यमांची करावी. ज्याला आपले भले हवे, त्याने अधमांची सेवा कधीच करू नये.” अधम माणूस कोणाकडूनच चांगल्याची अपेक्षा ठेवत नाही, आणि स्वतःवरसुद्धा शंका घेतो, असे हंसाने आत्ताच सांगितले होते. तो आपल्याच मित…
- 11मानाशिवाय संपत्ती“दुष्ट माणूसही संपत्ती मिळवतो: बळाने, अखंड उद्योगाने, बुद्धीने आणि पौरुषाने. पण खरी प्रशंसा त्याला कधीच मिळत नाही, आणि मोठ्या कुळांचा आचार त्याला लाभत नाही.” चार साधने प्रामाणिकपणे मोजली आहेत: बळ, कष्ट, चलाख बुद्धी आणि धाडस. दुष्टांकडे ती न…
- 12संपत्ती येते आणि जातेइथे हंसाची शिकवण संपते. धृतराष्ट्र बोलतो: देव मोठ्या कुळांची आस धरतात; विद्वान आणि धर्म-अर्थाला धरून जगणारे लोकही तशीच आस धरतात. अर्थ म्हणजे संपत्ती आणि जीवनातली ऐहिक उद्दिष्टे. मग खरोखर मोठी कुळे कोणती? आता विदुर स्वतःच्या शब्दांत उत्तर दे…
- 13आसन, जमीन, पाणी, गोड शब्द“गवताचे आसन, विसाव्याला जमीन, पाणी, आणि चौथी सूनृत वाणी, म्हणजे गोड आणि खरा शब्द: सज्जनांच्या घरी या गोष्टींना कधीच तोटा पडत नाही.” विदुर पुढे म्हणतात: “पुण्यकर्मे करणाऱ्या धार्मिक माणसांच्या घरी या गोष्टी अतिथीचा सत्कार म्हणून परम श्रद्धेन…
- 14ज्याची भीती वाटत नाही, तो मित्र“ज्याच्या रागाची भीती वाटते, तो मित्र नव्हे; ज्याच्याशी सावधपणे वागावे लागते, तोही नव्हे. ज्याच्यावर वडिलांसारखा विश्वास टाकता येतो, तोच खरा मित्र. बाकीच्या नुसत्या ओळखी.” आधी दोन खोटे मित्र सांगितले आहेत. एक तापट आहे, आणि आसपासची माणसे त्य…
- 15रक्ताचे नसलेले नाते“जो कोणी, नात्याचा नसूनही, मित्रासारखा वागतो, तोच आपला बांधव, तोच मित्र, तोच आपली सुटकेची वाट, आणि तोच आसरा.” एका माणसाला चार नावे. रक्ताचे नाते नसूनही तो बांधव आहे. तो मित्र आहे. वाट अडते तेव्हा तोच बाहेर पडण्याचा मार्ग, आणि संकटात धाव घ्य…
- 16गिधाडेही शिवत नाहीत“काही जणांचा मित्रांनी सत्कार केला, आणि मित्रांमुळे त्यांचे काम साधले; तरी ते त्या मित्रांच्या पाठीशी उभे राहत नाहीत. असे कृतघ्न मेले, की मांसभक्षकसुद्धा त्यांना शिवत नाहीत.” मांसभक्षक म्हणजे गिधाडे, कोल्हे आणि त्यांच्यासारखे प्राणी. उघड्या…
- 17शोक काय हिरावून घेतो“शोकाने रूप झिजते. शोकाने बळ झिजते. शोकाने बुद्धी झिजते, आणि शोकाने रोग जडतो.” शोक काय करू शकत नाही, ते पुढचा श्लोक सांगतो. “गेलेले तो परत मिळवून देत नाही. तो फक्त शरीर जाळतो, आणि शत्रूंना आनंद होतो. म्हणून मन शोकाच्या आहारी जाऊ देऊ नका.” ह…
- 18सगळे आळीपाळीने येते“माणूस पुन्हा पुन्हा मरतो, आणि जन्मतो. पुन्हा पुन्हा क्षीण होतो, आणि वाढतो. पुन्हा पुन्हा मागतो, आणि त्याच्याकडे मागितले जाते. पुन्हा पुन्हा शोक करतो, आणि त्याचा शोक केला जातो.” पुढचा श्लोक यातून नियम काढतो. “सुख आणि दुःख, समृद्धी आणि टंचाई…
- 19याशिवाय शांती नाहीराजा पुन्हा बोलतो, आणि मनातले कबूल करतो. पांडवांतला थोरला युधिष्ठिर त्याला दाबून ठेवलेल्या अग्नीसारखा वाटतो: आत्ता शांत, पण केव्हाही भडकू शकणारा. आपण त्याच्याशी कपटाने वागलो, हे राजा मान्य करतो. युद्धात युधिष्ठिर “माझ्या मूर्ख पुत्रांचा” अं…
- 20चार ध्येये, चार वाटा“बुद्धीने भीती दूर होते. तपाने मोठेपण मिळते. गुरूच्या सेवेने ज्ञान मिळते. आणि योगाने शांती मिळते.” चार ध्येये, आणि प्रत्येकाची वाट वेगळी. बुद्धी म्हणजे एखादी गोष्ट जशी आहे, तशी पाहणे; बरीचशी भीती जे नीट दिसत नाही, त्यातच दडलेली असते. तप, म्…
- 21फुटलेल्यांना झोप नाहीपुढचे तीन श्लोक एकमेकांपासून फुटलेल्या भाऊबंदांविषयी आहेत: या फुटीची त्यांना काय किंमत मोजावी लागते, त्याविषयी. “फुटलेल्या भाऊबंदांना छान अंथरलेल्या बिछान्यावर पडूनही कधी झोप लागत नाही. स्त्रियांच्या सहवासात त्यांना आनंद मिळत नाही. दरबारातल…
- 22कोणाकडून काय अपेक्षा ठेवावीब्राह्मण म्हणजे पुरोहित वर्णातला माणूस; अध्ययन आणि कठोर तप हेच त्याचे नेमून दिलेले काम. चार गोष्टींची हमखास अपेक्षा ठेवावी: “गाईकडून दुधाची, ब्राह्मणाकडून तपाची, स्त्रियांकडून चंचलतेची, आणि भाऊबंदांकडून धोक्याची अपेक्षा ठेवावी.” सगळे वजन शे…
- 23अनेक धागे ताण सोसतात“लांब ताणून ठेवलेले, अनेक, बारीक आणि सारख्या लांबीचे धागे अनेक असल्यामुळेच अनेक ताण सोसतात. सज्जनांची उपमा ही अशी.” एकटा धागा एका हिसक्याने तुटतो. तेच धागे शेजारी शेजारी ठेवून ताणले, की मोठे ओझे पेलतात, कारण प्रत्येक धागा ओझ्याचा फक्त आपला…
- 24धुमसणारी आणि धगधगणारी कोलितेज्याने कधी चूल पेटवली आहे, त्याला हा श्लोक लगेच कळेल. जळती लाकडे एकमेकांपासून दूर ओढा, की प्रत्येक लाकूड रुसल्यासारखे धुमसत राहते. ती एकत्र सारा, की ज्वाळा उसळते. “धृतराष्ट्रा, भाऊबंद हे जळत्या कोलितांसारखे असतात. वेगळे झाले, की धुमसतात. एक…
- 25दुबळ्यांवरचे शौर्य“धृतराष्ट्रा, जे ब्राह्मण, स्त्रिया, भाऊबंद आणि गाई यांच्यावर आपले शौर्य दाखवतात, ते देठावरून सुटणाऱ्या पिकलेल्या फळासारखे गळून पडतात.” या चौघांत एक गोष्ट समान आहे. योद्ध्याच्या धर्मात हे चौघेही असे, की इज्जतदार माणूस त्यांचे रक्षण करतो. ब्…
- 26एकटे झाड आणि दाट राईआधी दोन चित्रे. “एकटे उभे असलेले झाड मोठे, बळकट आणि खोलवर मूळ धरलेले असले, तरी वारा त्याला खोड आणि फांद्यांसकट क्षणात मोडून टाकू शकतो. पण राईत एकत्र उभी असलेली, नीट मूळ धरलेली झाडे एकमेकांच्या आधाराने सगळ्यात भयंकर वादळेही सोसतात.” एकट्या झ…
- 27एकाच तळ्यातली कमळेकोलिते आणि झाडे ही चित्रे शत्रूसमोरच्या बळाविषयी होती. हे चित्र वाढीविषयी आहे. “भाऊबंद एकमेकांना आधार देऊन, आणि एकमेकांवर टेकून वाढतात, जशी तळ्यात कमळे वाढतात.” तळ्यातली कमळे दाटीने वाढतात. त्यांची पाने पाण्यावर एकमेकांवर पसरलेली असतात, आणि…
- 28सात जण, ज्यांचा वध करू नये“ब्राह्मण, गाई, भाऊबंद, मुले आणि स्त्रिया यांचा वध कधीच करू नये; ज्यांचे अन्न आपण खाल्ले, त्यांचाही नाही, आणि जे शरण आले, त्यांचाही नाही.” एका यादीत सात जण. पहिले पाच म्हणजे दुबळे, पवित्र, आणि आपले स्वतःचे रक्त. शेवटचे दोन एका बंधनाने जोडले…
- 29महाराज, राग प्या“राग कडू असतो. आजार नसताना तो डोके दुखवतो, आणि पाप त्याच्या पाठोपाठ येते. तो कठोर, तिखट आणि उष्ण असतो. सज्जन तो पितात; दुर्जन पीत नाहीत. महाराज, राग प्या, आणि शांत व्हा.” इथे चित्र आहे कडू औषधाच्या प्याल्याचे. प्रत्येक शब्द त्या पेयाचे वर्ण…
- 30द्यूताच्या वेळीच मी सांगितले होतेइथे विदुर स्वतःच दिलेल्या एका इशाऱ्याची आठवण करून देतात. “पूर्वी मी सांगितले होते, पण आपण ते ऐकले नाही. द्रौपदी द्यूतात जिंकली गेलेली पाहून मी आपल्याला सांगितले होते: द्यूताच्या सभेत दुर्योधनाला आवरा. शहाणे जुगारापासून दूर राहतात.” राजा तो…
- 31कौरवांची मेढआता विनंती सगळ्यात साध्या शब्दांत येते. “आपले पुत्र पांडवांचे रक्षण करोत, आणि पांडूचे पुत्र आपल्या पुत्रांचे. कौरवांचे मित्र एक असोत, आणि शत्रूही एक असोत; ते एकदिलाने काम करोत, आणि सुखी व समृद्ध होऊन जगोत.” मग विदुर राजाला यातली त्याची जागा…
- 32तह करा, पुत्राला आवरा“पांडूच्या पुत्रांशी तह करा. आपल्यातली फट शत्रूंना शोधू देऊ नका. सगळे पांडव सत्यावर उभे आहेत. दुर्योधनाला आपणच ताळ्यावर आणले पाहिजे.” फट म्हणजे भाऊबंदांमधली भेग. एकोप्याने राहणारे कुटुंब शत्रूला पाय रोवायला जागाच देत नाही. भांडणारे कुटुंब त…