विदुर नीति · The Swan's Teaching
जिभेवरचे काटे
मर्माण्यस्थीनि हृदयं तथासून्रूक्षा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम् । तस्माद्वाचमुशतीं रूक्षरूपां धर्मारामो नित्यशो वर्जयीत ॥ अरुन्तुदं परुषं रूक्षवाचं वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान् । विद्यादलक्ष्मीकतमं जनानां मुखे निबद्धां निर्ऋतिं वै वहन्तम् ॥
इथे दोन श्लोक एकत्र येतात. पहिला कठोर शब्द ऐकणाऱ्याविषयी आहे. “कठोर शब्द माणसाची मर्मस्थाने, हाडे, हृदय आणि प्राणसुद्धा जाळतात. म्हणून धर्मात रमणाऱ्याने तापदायक, कठोर बोलणे नेहमी टाळावे.” दुसरा श्लोक बोलणाऱ्याकडे वळतो. “जो टोचणारे, रुक्ष आणि कठोर बोलतो, आणि शब्दांच्या काट्यांनी माणसांना बोचत राहतो, तो माणसांतला सर्वात अभागी समजावा. तो आपल्या तोंडाशी विनाश बांधून फिरतो.” इथे विनाश म्हणजे निर्ऋती; जुन्या समजुतीप्रमाणे दुर्दैवाची देवता. मार लागला, तर कातडीवर वळ उठतो. क्रूर शब्द हाडापर्यंत पोचतो, आणि वर्षानुवर्षे सलत राहतो. आणि बोलणाऱ्यालाही त्याची किंमत मोजावी लागते. त्याला बाहेरून कोणाच्या शापाची गरज नसते. तो आपले दुर्दैव स्वतःबरोबरच घेऊन फिरतो, आणि जेव्हा जेव्हा बोलतो, तेव्हा ते बाहेर सोडतो. त्याचे मित्र सावध होतात, नोकर मनातून नाराज राहतात, भागीदार जपून वागतात. अध्याय ४, श्लोक ७-८.