विदुर नीति · The Swan's Teaching
हंसरूपातले ऋषी
साध्या देवा वयमेते महर्षे दृष्ट्वा भवन्तं न शक्नुमोऽनुमातुम् । श्रुतेन धीरो बुद्धिमांस्त्वं मतो नः काव्यां वाचं वक्तुमर्हस्युदाराम् ॥
तीच जागरणाची रात्र अजून चालू आहे. आंधळ्या राजा धृतराष्ट्राला पहाटे पांडवांना उत्तर द्यायचे आहे, आणि सल्ल्यासाठी त्याने आपले भाऊ विदुर यांना बोलावले आहे. पांडवांना आपल्या पुत्रांसारखेच वागवावे, असे विदुरांनी आत्ताच राजाला सांगितले आहे. आता ते एका जुन्या कथेकडे वळतात. “याविषयी एक प्राचीन इतिहास सांगतात,” ते म्हणतात, “आत्रेय आणि साध्य यांचा संवाद. असे आम्ही ऐकले आहे.” आत्रेय हे एक मोठे ऋषी होते: अतिशय ज्ञानी, आणि आपल्या व्रतांवर ठाम. या नावावरून कळते, की ते अत्री ऋषींच्या कुळातले होते; अत्री हे प्राचीन द्रष्ट्या ऋषींपैकी एक. फार पूर्वी एकदा आत्रेय हंसाचे रूप घेऊन पृथ्वीवर फिरत होते. तेव्हा साध्यांची त्यांच्याशी गाठ पडली. साध्य हा देवांचाच एक गण. हा पक्षी कोण आहे, ते साध्यांना ठाऊक नव्हते. साध्यांनी त्या ऋषींना आपला प्रश्न विचारला. “महर्षी, आम्ही साध्य देव आहोत. आपल्याकडे पाहून आपण कोण आहात, ते आम्हाला ओळखता येत नाही. तरी आपल्या विद्येवरून आपण आम्हाला स्थिर बुद्धीचे आणि ज्ञानी वाटता. शहाण्यांनी ऐकावेत असे उदात्त बोल आम्हाला सांगावेत.” इथे छापलेल्या संस्कृत पाठासोबत काशीराम यांची हिंदी टीका आहे; तेही याचा अर्थ असाच लावतात. देवांना दिसत होता तो फक्त एक हंस; त्यामागचे शहाणपण त्यांनी मागितले.
हंसाचे उत्तर
साध्या देवा वयमेते महर्षे दृष्ट्वा भवन्तं न शक्नुमोऽनुमातुम् । श्रुतेन धीरो बुद्धिमांस्त्वं मतो नः काव्यां वाचं वक्तुमर्हस्युदाराम् ॥
हंसाने साध्यांना उत्तर दिले, आणि विदुर ते उत्तर पूर्ण सांगतात; ते अठरा श्लोकांचे आहे. सुरुवात धैर्य आणि शांती यांपासून होते. पुढे सोसलेला आणि परत न केलेला अपमान, कठोर शब्द, माणसाची संगत, मौन आणि बोलणे हे विषय येतात. शेवटी उत्तम, मध्यम आणि अधम माणसांचे वर्णन येते, आणि त्यांच्यापैकी कोणाची सेवा करावी, हे सांगितले आहे. पुढच्या पानांत हंसाची वचने एकेक करून दिली आहेत. ती संपल्यावर राजा पुन्हा बोलतो, आणि विदुर स्वतःच्या शब्दांत उत्तर देतात. शिकवण्यासाठी हंस हा योग्यच गुरू आहे. भारतीय परंपरेत बरे आणि वाईट वेगळे करू शकणारा पक्षी म्हणजे हंस. महाभारतातच दुसऱ्या एका ठिकाणी म्हटले आहे: शहाणा माणूस बरे-वाईट दोन्ही बोलणे ऐकतो, आणि हंस पाण्यातून दूध वेगळे काढून घेतो, तसे त्यातले बरे तेवढे घेतो. ही वचने राजापर्यंत एक जुनी शिकवण म्हणून येतात; खुद्द देवांनी एका ऋषीला विचारलेली. पण ती राजाच्या स्वतःच्या घराला लागू पडतात. त्या घरात कठोर शब्द बोलले गेले आहेत, आणि ज्या संगतीविषयी विदुरांनी इशारा दिला, तीच संगत राजाचा पुत्र धरून आहे.