विदुर नीति · The Swan's Teaching
फुटलेल्यांना झोप नाही
स्वास्तीर्णानि शयनानि प्रपन्ना न वै भिन्ना जातु निद्रां लभन्ते । न स्त्रीषु राजन्रतिमाप्नुवन्ति न मागधैः स्तूयमाना न सूतैः ॥ न वै भिन्ना जातु चरन्ति धर्मं न वै सुखं प्राप्नुवन्तीह भिन्नाः । न वै भिन्ना गौरवं प्राप्नुवन्ति न वै भिन्नाः प्रशमं रोचयन्ति ॥ न वै तेषां स्वदते पथ्यमुक्तं योगक्षेमं कल्पते नैव तेषाम् । भिन्नानां वै मनुजेन्द्र परायणं न विद्यते किञ्चिदन्यद्विनाशात् ॥
पुढचे तीन श्लोक एकमेकांपासून फुटलेल्या भाऊबंदांविषयी आहेत: या फुटीची त्यांना काय किंमत मोजावी लागते, त्याविषयी. “फुटलेल्या भाऊबंदांना छान अंथरलेल्या बिछान्यावर पडूनही कधी झोप लागत नाही. स्त्रियांच्या सहवासात त्यांना आनंद मिळत नाही. दरबारातले मागध आणि सूत, म्हणजे स्तुती गाणारे भाट, त्यांची स्तुती करतात, तरी त्यांना आनंद होत नाही.” “फुटलेले कधीच धर्माचे आचरण करत नाहीत. त्यांना इथे सुख मिळत नाही, मान मिळत नाही, आणि शांततेत त्यांना गोडी वाटत नाही.” मग शेवटचा श्लोक: “हिताचा सल्ला, पथ्याच्या अन्नासारखा, त्यांना रुचत नाही. जे नाही, ते त्यांना मिळत नाही; जे आहे, ते टिकत नाही. फुटलेल्यांना विनाशाशिवाय दुसरी गती नाही.” चांगल्या सल्ल्यासाठी इथे आलेला शब्द आजारपणातला आहे: पथ्य, म्हणजे रोग्याला हितकर असे अन्न. फुटलेल्यांना योग्य सल्ला कडू पथ्यासारखा लागतो, आणि ते तो बाजूला सारतात. यादीतला हा सगळ्यात मोठा तोटा, कारण तोच बाकी सगळ्या तोट्यांवरचा इलाज अडवतो. ऐकणारा राजा आज रात्री झोपलेला नाही, आणि त्याचे घर फुटलेले आहे. अध्याय ४, श्लोक ५५-५७.