विदुर नीति · The Swan's Teaching
धुमसणारी आणि धगधगणारी कोलिते
धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च । धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ ॥
ज्याने कधी चूल पेटवली आहे, त्याला हा श्लोक लगेच कळेल. जळती लाकडे एकमेकांपासून दूर ओढा, की प्रत्येक लाकूड रुसल्यासारखे धुमसत राहते. ती एकत्र सारा, की ज्वाळा उसळते. “धृतराष्ट्रा, भाऊबंद हे जळत्या कोलितांसारखे असतात. वेगळे झाले, की धुमसतात. एकत्र आले, की धगधगतात.” कोलीत म्हणजे एका टोकाला पेटलेले जळणाचे लाकूड. एकटे राहिले, तर ते लवकरच विझत जाते. इतरांना लागून ठेवले, तर त्यांची धग त्याला मिळते, आणि त्याची धग त्यांना. मग सगळा जाळ कोणत्याही एका लाकडापेक्षा जास्त प्रखर जळतो. ज्वाळेइतकाच धूरही महत्त्वाचा आहे. दूर झालेले भाऊबंद नुसते थंड पडत नाहीत. ते धुमसतात: डोळ्यांना झोंबतात, घर कडवटपणाने भरून टाकतात, आणि उजेड काहीच देत नाहीत. नुसता धूर काढणाऱ्या चुलीवर काहीच शिजत नाही, आणि तिच्यापाशी कोणाला ऊबही मिळत नाही. मनातले आकस, कोर्टकज्जे आणि कुजबुजत रचलेली कारस्थाने, हा फुटलेल्या घराचा धूर. श्लोक राजाला त्याच्या नावाने हाक मारतो. त्याचे घर एकच जाळ होऊ शकले असते: पितामह भीष्म, भीम आणि अर्जुन, आणि राजाचे स्वतःचे शंभर पुत्र. पृथ्वीवरच्या फार थोड्या राजांना त्याच्यापुढे टिकता आले असते. पण त्याऐवजी हे घर वर्षानुवर्षे धुमसत राहिले आहे. आधी पांडवांना जिवंत जाळण्यासाठी बांधलेले लाखेचे घर, मग द्यूत, मग बारा वर्षे वनवास आणि एक वर्ष अज्ञातवास. रात्रभर चाललेली विनंती इथे एकाच चित्रात आली आहे. पुढे काय झाले, ते वाचकाला ठाऊक आहे. ही कोलिते पुन्हा कधीच एकत्र ठेवली गेली नाहीत. ती समोरासमोर आली कुरुक्षेत्रावर, महायुद्धाच्या रणांगणावर, आणि त्यातून भडकलेल्या आगीत दोन्ही बाजूंचे जवळजवळ सगळे जळून गेले. आज रात्री मात्र पहाटेचे एक उत्तर अजूनही त्यांना एकत्र आणू शकते. अध्याय ४, श्लोक ६०.