विदुर नीति · The Swan's Teaching
मनाची गाठ सोडा
एतत्कार्यममराः संश्रुतं मे धृतिः शमः सत्यधर्मानुवृत्तिः । ग्रन्थिं विनीय हृदयस्य सर्वं प्रियाप्रिये चात्मसमं नयीत ॥
हंसाने देवांना दिलेले पहिले उत्तर म्हणजे एक छोटी यादी. “अमरांनो, मी असे ऐकले आहे, की करण्याजोगे हेच: धैर्य, शांती, आणि सत्य व धर्म यांना धरून चालणे.” धर्म म्हणजे कर्तव्य आणि सदाचार. आणि आणखी दोन गोष्टी: “हृदयातली प्रत्येक गाठ सोडवावी. प्रिय-अप्रिय दोन्ही आपल्या स्वतःसारखेच मानून सारख्या भावाने स्वीकारावे.” धैर्य म्हणजे ताण आला तरी स्थिर राहणे. शांती म्हणजे प्रत्येक वाऱ्यासरशी न ढळणारे, निवांत मन. हृदयाची गाठ म्हणजे माणसाने आत घट्ट धरून ठेवलेली गोष्ट: एखादा आकस, एखादी भीती, किंवा सुटता सुटत नाही अशी एखादी हाव. काशीराम आणि इंग्रजी अनुवादक गांगुली, दोघेही शेवटच्या ओळीचा अर्थ असाच लावतात: “आपल्या स्वतःसारखे”. याचा भाव समतेचा दिसतो. सुखावणाऱ्या गोष्टीने असा माणूस हुरळून जात नाही, आणि दुखावणाऱ्या गोष्टीने खचत नाही. पुढच्या सगळ्या वचनांचा हा पाया आहे. अपमान आणि कठोर बोलणे यांविषयी हंस पुढे जे सांगतो, ती या गुणांचीच परीक्षा आहे. अध्याय ४, श्लोक ४.