विदुर नीति · The Swan's Teaching
रक्ताचे नसलेले नाते
यः कश्चिदप्यसंबद्धो मित्रभावेन वर्तते । स एव बन्धुस्तन्मित्रं सा गतिस्तत्परायणम् ॥
“जो कोणी, नात्याचा नसूनही, मित्रासारखा वागतो, तोच आपला बांधव, तोच मित्र, तोच आपली सुटकेची वाट, आणि तोच आसरा.” एका माणसाला चार नावे. रक्ताचे नाते नसूनही तो बांधव आहे. तो मित्र आहे. वाट अडते तेव्हा तोच बाहेर पडण्याचा मार्ग, आणि संकटात धाव घ्यायचा आसरा. तापाने फणफणलेल्या माणसाजवळ रात्रभर बसणारा, किंवा मागण्याआधीच उसने देणारा शेजारी, तो हाच. प्राण्यांच्या जुन्या कथांचा ग्रंथ म्हणजे पंचतंत्र. त्यात मित्र जोडण्यावर एक संपूर्ण भाग आहे. त्यात कावळा, उंदीर, कासव आणि हरीण, एकमेकांचे कोणीही नसलेले, एकमेकांना शिकाऱ्याच्या जाळ्यातून सोडवतात. उंदीर हरणाचे जाळे कुरतडतो; कासव पकडले जाते, तेव्हा बाकीचे शिकाऱ्याला फसवून त्याला सोडवतात. हा श्लोक जन्मापेक्षा कर्माला वर ठेवतो: माणूस भाऊ ठरतो, तो त्याच्या वागण्याने. राजाच्या घरात याला धार आहे. तिथे रक्ताचे नातेवाईक, म्हणजे राजाचे पुत्र आणि त्याचा भाऊ पांडू याचे पुत्र, एकाच छताखाली वाढलेले चुलतभाऊ आहेत, आणि ते युद्धाच्या उंबरठ्यावर उभे आहेत. अध्याय ४, श्लोक ३८.