विदुर नीति · The Wise and the Fool
हजरजबाबी वाणी
प्रवृत्तवाक् चित्रकथ ऊहवान्प्रतिभानवान् । आशु ग्रन्थस्य वक्ता च यः स पण्डित उच्यते ॥
“त्याची वाणी अडखळत नाही, आणि त्याच्या बोलण्यात विविधता असते. तो तर्क करू शकतो, आणि त्याला प्रत्युत्पन्नमती असते. ग्रंथाचा अर्थ तो चटकन उलगडून सांगतो. त्याला पंडित म्हणतात.” ज्ञानानंतर येते ते ज्ञान शब्दांत मांडण्याचे कसब. इथे त्याची पाच लक्षणे सांगितली आहेत. अस्खलित वाणी मधेच थांबत नाही, शब्दांसाठी चाचपडत नाही. विविधतेने भरलेले बोलणे ऐकणाऱ्याला खिळवून ठेवते; ते कथेवरून नियमाकडे, आणि नियमावरून एखाद्या उदाहरणाकडे जाते. तर्क म्हणजे जे सांगितले आहे, त्यातून न सांगितलेले काढणे. प्रत्युत्पन्नमती म्हणजे ज्या क्षणी उत्तर हवे, त्याच क्षणी सुचणारे उत्तर. शेवटचे कसब शिक्षकाचे: ग्रंथातला कठीण भाग घेऊन त्याचा अर्थ सोप्या शब्दांत सांगणे. सल्लागाराचे सगळे काम शब्दांतूनच होते. त्याला नीट बोलता येत नसेल, तर त्याच्या शहाणपणाचा उपयोग त्याच्याखेरीज कोणालाच होत नाही. या लांब रात्रीत विदुरांच्या बोलण्यात ही पाचही लक्षणे दिसतात. अध्याय १, श्लोक ३३.