- 1विदुर, राजाचे भाऊमहाभारतातल्या शांत व्यक्तिरेखांपैकी एक म्हणजे विदुर. महाभारत हे भारताचे महाकाव्य; त्याचे कर्ते व्यास ऋषी मानले जातात. विदुर कोणतेही युद्ध लढत नाहीत, कोणतेही राज्य जिंकत नाहीत. त्यांची आठवण राहिली, ती त्यांनी सांगितलेल्या गोष्टींमुळे. त्यांच…
- 2झोप कोणाची उडतेजागा राहून जळणाऱ्या माणसाचे हित कशात आहे, असे राजाने विचारले आहे. विदुर आधी एक यादी सांगतात, आणि मग एक प्रश्न विचारतात. ते म्हणतात, पाच जणांची झोप उडते. बलवानाने हल्ला केलेला दुर्बळ माणूस, बचावासाठी साधन नसलेला माणूस, ज्याचे सर्वस्व लुटले ग…
- 3आपण दूर लोटलेला वारसमग विदुर ते स्पष्टच सांगतात. युधिष्ठिरात खऱ्या राजाची सगळी लक्षणे आहेत. तो त्रैलोक्यावर, म्हणजे स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ यांवर, राज्य करू शकेल. तो जपून ठेवावा असा माणूस होता, आणि आपण त्याला दूर पाठवलेत. “आपण त्याच्या अगदी उलट आहात,” विदुर प…
- 4राजाचे विश्वासातले चौघे“आपण राज्याची सत्ता दुर्योधन, शकुनी, कर्ण आणि दुःशासन यांच्या हाती दिली आहे. मग आपली भरभराट होईल, अशी आशा तरी आपण कशी धरता?” विदुर नावानिशी बोलतात. दुर्योधन हा राजाचा थोरला पुत्र. सुबलाचा पुत्र शकुनी हा दुर्योधनाचा मामा; पांडवांचे राज्य जिं…
- 5शहाण्याला वाटेवर ठेवणारे गुणराजाने चांगला सल्ला मागितला, आणि विदुर उत्तरादाखल एक चित्र रेखाटतात: शहाण्या माणसाचे. प्रत्येक श्लोक त्यात एकेक रेषा जोडतो, आणि बहुतेक श्लोक एकाच शब्दांनी संपतात: “त्याला पंडित म्हणतात.” इथे पंडित म्हणजे केवळ शास्त्रे जाणणारा विद्वान नव्हे.…
- 6आचरण आणि श्रद्धाआणखी चार लक्षणे एकाच ओळीत येतात. शहाणे लोक जे प्रशंसनीय, तेच करतात, आणि जे निंद्य, त्यापासून दूर राहतात. ते नास्तिक नसतात, आणि त्यांच्या मनात श्रद्धा असते. “हे पंडिताचे लक्षण आहे.” नास्तिक म्हणजे वेद नाकारणारा, आणि या जगापलीकडे दुसरे कोणतेह…
- 7ओढून नेणाऱ्या सहा गोष्टी“राग, हर्ष, गर्व, लाज, हट्टीपणा आणि स्वतःला मोठे समजणे: या गोष्टी ज्याला त्याच्या उद्दिष्टांपासून ओढून नेत नाहीत, त्याला पंडित म्हणतात.” या सहांपैकी प्रत्येक गोष्ट एक ओढ आहे. राग आणि हर्ष माणसाला क्षणात वाहवत नेतात. गर्व आणि स्वतःला मोठे सम…
- 8काम झाल्यावरच कळते“तो काय करणार आहे, किंवा मसलतीत त्याने काय ठरवले आहे, हे इतरांना कळत नाही. त्याने केलेले कामच त्यांना कळते. त्याला पंडित म्हणतात.” इथे मसलत म्हणजे पुढे काय करायचे, याविषयी राजाने मंत्र्यांशी केलेली गुप्त चर्चा. बेत आधीच फुटला, तर त्याला अडव…
- 9कशानेही न थांबणारे काम“थंडी असो वा उष्णता, भीती असो वा आनंद, समृद्धी असो वा अभाव: यांपैकी काहीही ज्याचे काम थांबवू शकत नाही, त्याला पंडित म्हणतात.” या सहा गोष्टी तीन जोड्यांत येतात, आणि प्रत्येक जोडी दोन्ही बाजूंनी ओढते. थंडी आणि उष्णता म्हणजे हवामान आणि शरीराचा…
- 10टिकणारे हित निवडणे“त्याची बुद्धी संसारात गुंतलेली असूनही धर्म आणि अर्थ यांना अनुसरते. सुख आणि लाभ यांतून तो लाभ निवडतो. त्याला पंडित म्हणतात.” प्राचीन भारतीय विचाराने जीवनाची तीन उद्दिष्टे सांगितली. धर्म म्हणजे कर्तव्य आणि सदाचार; अर्थ म्हणजे संपत्ती आणि उपज…
- 11आपल्या ताकदीच्या आत“पंडितांसारखी बुद्धी असलेली माणसे आपल्या ताकदीत असेल, तेच करू पाहतात; ताकदीत असेल, ते सगळे करतात; आणि कोणालाही तुच्छ लेखत नाहीत.” पहिल्या दोन गोष्टी माणसाला कामाशी तोलून पाहतात. शहाणे लोक आपल्या आवाक्याबाहेरचे काम हाती घेत नाहीत, आणि जमते त…
- 12शहाण्याची पहिली खूणशहाण्याच्या सगळ्या लक्षणांमधले एक लक्षण विदुर पहिले म्हणून सांगतात. शहाणा माणूस “पटकन समजून घेतो, आणि दीर्घ काळ ऐकून घेतो. समजल्यावर तो विषय इच्छेने नव्हे, तर विवेकाने हाताळतो. कोणी विचारल्याशिवाय तो दुसऱ्याच्या कामात लुडबुड करत नाही. हे पं…
- 13संकटात न डगमगणारे“शहाणे लोक जे मिळू शकत नाही, त्याची आस धरत नाहीत. गेलेल्याचा शोक करत बसत नाहीत, आणि संकटात भांबावून जात नाहीत.” या तिन्ही एकाच मनोवृत्तीच्या, तीन वेळी दिसणाऱ्या बाजू आहेत. आधी: माणूस आवाक्याबाहेरच्या गोष्टीमागे धावून थकून जातो. नंतर: गेलेल्…
- 14सुरू केले, ते पूर्ण केले“तो आधी निश्चय करतो, मग सुरुवात करतो. हाती घेतलेले काम तो अर्ध्यावर सोडत नाही. तो वेळ वाया घालवत नाही, आणि स्वतःवर त्याचा ताबा असतो. त्याला पंडित म्हणतात.” क्रम महत्त्वाचा आहे. विचार सुरुवातीच्या आधी येतो, नंतर नाही. एकदा सुरू केलेले काम शे…
- 15हितचिंतकावर न उलटणारे“शहाण्यांना उदात्त कर्मांत आनंद वाटतो, आणि ते भरभराट आणणारे काम करतात. आणि आपले भले चिंतणाऱ्यावर ते उलटत नाहीत.” उदात्त कर्मे म्हणजे सज्जनांना शोभतील अशी कर्मे. भरभराट आणणारे काम म्हणजे घर किंवा राज्य सावकाश उभे करण्याचे काम. शेवटची ओळ धारद…
- 16गंगेच्या डोहासारखा शांत“सन्मान झाला म्हणून तो हुरळून जात नाही, आणि अपमान झाला म्हणून पोळत नाही. गंगेच्या खोल डोहासारखा तो कधी ढवळला जात नाही. त्याला पंडित म्हणतात.” एखाद्या मोठ्या नदीतला खोल डोह डोळ्यांसमोर आणा. वारा त्याच्या पृष्ठभागावर लहरी उठवतो, आणि आत टाकलेल…
- 17माणसे आणि कामे जाणणारा“सर्व प्राण्यांचा खरा स्वभाव तो जाणतो, आणि प्रत्येक काम कसे केले जाते, तेही. कोणते काम कोणत्या उपायाने साधेल, हे माणसांमध्ये त्याला सर्वांत चांगले कळते. त्याला पंडित म्हणतात.” हा श्लोक तीन प्रकारचे ज्ञान एकत्र आणतो. पहिले, प्रत्येक जीव कसा…
- 18हजरजबाबी वाणी“त्याची वाणी अडखळत नाही, आणि त्याच्या बोलण्यात विविधता असते. तो तर्क करू शकतो, आणि त्याला प्रत्युत्पन्नमती असते. ग्रंथाचा अर्थ तो चटकन उलगडून सांगतो. त्याला पंडित म्हणतात.” ज्ञानानंतर येते ते ज्ञान शब्दांत मांडण्याचे कसब. इथे त्याची पाच लक्…
- 19विद्या आणि प्रज्ञा“त्याची विद्या त्याच्या प्रज्ञेला अनुसरते, आणि प्रज्ञा विद्येला. सज्जनांनी पाळलेल्या मर्यादा तो मोडत नाही. त्याला पंडित हे नाव मिळते.” इथे विद्या म्हणजे गुरूंकडून ऐकलेले आणि ग्रंथांतून वाचलेले. प्रज्ञा म्हणजे माणसाची स्वतःची समज. या दोघींनी…
- 20गर्विष्ठ मूर्खआता हे चित्र शहाण्याच्या उलट टोकाकडे वळते: मूढ, म्हणजे मूर्ख. विदुरांच्या अर्थाने मूर्ख म्हणजे मंदबुद्धी नव्हे. त्याची विवेकबुद्धी धूसर झालेली असते. म्हणून तो चुकीच्या गोष्टी मागतो, किंवा त्या चुकीच्या मार्गाने मिळवू पाहतो. “विद्या नाही, पण…
- 21दुसऱ्याची उठाठेव“स्वतःचे काम सोडून तो दुसऱ्याचे काम करत बसतो, आणि मित्राशी कपटाने वागतो. अशा माणसाला मूर्ख म्हणतात.” पहिल्या भागातला माणूस स्वतःच्या घराकडे दुर्लक्ष करून शेजाऱ्याचे घर चालवायला जातो. गल्लीतल्या प्रत्येक भांडणात तो पडतो, आणि त्याचे स्वतःचे श…
- 22ज्याला आपण नको, त्याच्यामागे“ज्यांना तो नको आहे, त्यांची तो आस धरतो, आणि ज्यांना तो हवा आहे, त्यांना दूर करतो. बलवानांचा तो द्वेष करतो. अशा माणसाला मूर्ख म्हणतात.” पहिल्या दोन गोष्टी म्हणजे एकच चूक, दोन बाजूंनी पाहिलेली. माणूस आपल्याकडे ढुंकूनही न पाहणाऱ्या आश्रयदात्य…
- 23मित्र कोण, शत्रू कोणपंचतंत्र हे प्राण्यांच्या गोष्टींचे जुने पुस्तक. त्यात घुबडांच्या राजाची गोष्ट आहे. आपल्या सर्वांत शहाण्या मंत्र्याचा इशारा डावलून त्याने एका जखमी कावळ्याला आश्रय दिला. तो कावळा घुबडांच्या गुहेच्या तोंडाशी राहिला, आणि घरटे बांधत असल्यासारख्…
- 24जिथे घाई हवी, तिथे दिरंगाईगळके छप्पर उन्हाळ्यात सहज दुरुस्त होते. पावसाळ्यापर्यंत तसेच ठेवले, तर भिंतही ढासळते. वाट पाहत बसणारा माणूस या श्लोकातल्या तिघांपैकी एक आहे. “तो आपली कामे पसरत ठेवतो, प्रत्येक पावलाला शंका घेतो, आणि जे पटकन करायचे, त्याला खूप वेळ लावतो. असा…
- 25पितर, देव आणि मित्र“तो पितरांचे श्राद्ध करत नाही, आणि देवांची पूजा करत नाही. त्याला खरा मित्र मिळत नाही. अशा माणसाला मूर्ख म्हणतात.” श्राद्धात मुलगा आपले वडील, आजोबा आणि पूर्वज यांना भाताचे पिंड आणि पाणी अर्पण करतो, आणि त्यांच्या नावाने ब्राह्मणांना भोजन घालत…
- 26न बोलावता, न विचारता“बोलावले नसताना तो आत शिरतो, विचारले नसताना भरपूर बोलतो, आणि विश्वासाला अपात्र अशांवर विश्वास ठेवतो. असा मूर्ख माणसांत सर्वांत हीन होय.” पहिल्या दोन गोष्टींत तारतम्याचा अभाव आहे. एक माणूस कोणी बोलावले नसताना सभेत किंवा कोणाच्या घरात जाऊन बस…
- 27दुसऱ्याला दोष देणारादुपारी स्वतः अंथरुणावर लोळत पडलेला बाप मुलाला आळशीपणाबद्दल रागावतो. स्वतः लाच खाणारा मंत्री प्रतिस्पर्ध्यावर लाच घेतल्याचा आरोप करतो. हे दोघेही या श्लोकातला पहिला माणूस आहेत. “जो दोष स्वतःत आहे, त्याच दोषासाठी तो दुसऱ्याला बोल लावतो. आणि हा…
- 28कष्टाविना हव्यास“त्याला आपली ताकद ठाऊक नसते. जे मिळू शकत नाही, ज्यातून धर्मही साधत नाही आणि अर्थही, ते त्याला हवे असते, आणि तेही कष्टाविना. अशा माणसाला मूर्ख म्हणतात.” श्लोक एकाच इच्छेवर तीन चुका रचतो. त्या माणसाने स्वतःला कधी जोखलेलेच नाही. त्याला हवी असल…
- 29वाया गेलेले कष्ट“जो शिकण्याला पात्र नाही, त्याला तो शिकवतो. पोकळ गोष्टीची तो सेवा करतो, आणि कंजुषाची मर्जी संपादू पाहतो. अशा माणसाला मूर्ख म्हणतात.” इथला मूर्ख कामात गढलेला आहे, पण त्याचे काम अशा जागी पडते, जिथे त्यातून काहीच उगवू शकत नाही. शिकायला अपात्र…
- 30मोठे यश, पण गर्व नाहीमूर्खाच्या लक्षणांमध्येच आणखी एक शहाणा माणूस दिसतो. “मोठी संपत्ती, विद्या किंवा सत्ता मिळवूनही जो गर्व न करता वावरतो, त्याला पंडित म्हणतात.” संपत्ती, विद्या आणि सत्ता: डोक्यात हवा जायला या तिन्हींइतके दुसरे काही कारणीभूत होत नाही. प्रत्येक…
- 31एकट्याची मेजवानी“आपल्यावर अवलंबून असणाऱ्यांना काहीही वाटा न देता तो एकटाच उत्तम अन्न खातो, आणि एकटाच उत्तम वस्त्रे नेसतो. त्याच्याहून क्रूर कोण?” श्लोक एका प्रश्नाने संपतो, आणि तो प्रश्नच निकाल आहे. तो या माणसाला मूर्ख म्हणत नाही. तो त्याला क्रूर म्हणतो, आ…
- 32पाप एकाचे, मेजवानी अनेकांची“एकजण पाप करतो, आणि अनेकजण त्याचे फळ भोगतात. भोगणारे सुटून जातात; कर्त्यालाच दोष लागतो.” अन्यायाने मिळवलेले धन सबंध कुटुंबाला पोसते, आणि बळकावलेले शेत अनेक तोंडांना अन्न देते. पण हिशेबाची वेळ येते, तेव्हा तो हिशेब घरातल्यांकडे येत नाही. तो…
- 33बाणापेक्षा धारदार“धनुर्धराने सोडलेला बाण एखाद्याला मारील, किंवा कोणालाच मारणार नाही. पण बुद्धिमानाने सोडलेली बुद्धी राजासकट सबंध राष्ट्राचा नाश करू शकते.” बाण हे अगदी साधे शस्त्र आहे, आणि ते एका वेळी एकाच लक्ष्यापर्यंत पोचते. कारस्थानाला अशी कोणतीही मर्यादा…
- 34फुटलेली मसलत“विष एकाचाच प्राण घेते. शस्त्रानेही एकच माणूस मारला जातो. पण मसलत फुटली, तर ती राजाचा, त्याच्या राष्ट्रासह आणि प्रजेसह, नाश करते.” इथे मसलत म्हणजे पुढे काय करायचे, याविषयी राजाने मंत्र्यांशी केलेली गुप्त चर्चा. विष आणि तलवार प्रत्येकी एकाच…
- 35एकट्याने नको“उत्तम पदार्थ एकट्याने खाऊ नये. आपल्या कामांचा विचार एकट्याने करू नये. एकट्याने वाटेला लागू नये. आणि सगळे झोपले असताना एकट्याने जागू नये.” या चारही बाबतींत माणूस एकटा राहिल्याने उणा ठरतो. उत्तम पदार्थावरून आठवतो, तो वाटा न देता मेजवानी झोडण…
- 36क्षमाशीलांचा एकच दोष“क्षमाशील माणसांचा एकच दोष आहे, दुसरा नाही: लोक क्षमाशील माणसाला दुबळा समजतात. पण तो दोष मानू नये, कारण क्षमा हेच सर्वांत मोठे बळ आहे. दुबळ्यांच्या ठायी क्षमा हा गुण आहे, आणि बलवानांच्या ठायी अलंकार.” दुसरा श्लोक पहिल्याला उत्तर देतो, म्हणू…
- 37क्षमेचे खड्ग“क्षमा सारे जग वश करते. क्षमेने काय साधत नाही? ज्याच्या हातात शांतीचे खड्ग आहे, त्याचे दुर्जन काय वाकडे करणार?” मग एक चित्र. “गवत नसलेल्या जमिनीवर पडलेली आग आपोआप विझून जाते. क्षमा न करणारा माणूस स्वतःच्या चांगल्या आत्म्यालाही दोषांनी मळवतो…
- 38पुरेशा अशा चार गोष्टीमाणसे ज्या गोष्टींमागे धावतात, त्यांतल्या बहुतेक मिळाल्या, तरी आणखी हव्याच असतात. हा श्लोक अशा चार गोष्टी सांगतो, ज्यांचे तसे नाही. “धर्म हेच एकमेव परम कल्याण आहे. क्षमा हीच एकमेव उत्तम शांती आहे. विद्या हीच एकमेव परम तृप्ती आहे, आणि अहिंसा…
- 39ज्याने माणूस उजळतोएक गावचा पाटील आहे. तो कधीही कटू शब्द बोलत नाही, आणि सगळ्यांना माहीत असलेल्या लबाडाला पंगतीत आपल्या शेजारी बसवत नाही. सारे गाव त्याला मान देते. तो या श्लोकातल्या दोन गोष्टी करतो. “दोन कर्मे करणारा माणूस या जगात उजळून दिसतो: मुळीच कटू न बोलण…
- 40दोन काटे“दोन तीक्ष्ण काटे शरीर सुकवून टाकतात: इच्छा करणारा दरिद्री, आणि हाती सत्ता नसताना रागावणारा.” त्वचेखाली रुतलेला काटा दिसत नाही, आणि काढताही येत नाही. तो आत चिघळत राहतो, आणि सबंध शरीराला त्याची ठसठस जाणवते. श्लोकातला दरिद्री माणूस, काशीराम म…
- 41स्वर्गाच्याही वर“दोन माणसे स्वर्गाच्याही वर उभी असतात: क्षमा करणारा समर्थ, आणि दान देणारा दरिद्री.” स्वर्ग म्हणजे देवांचे जग. मृत्यूनंतर पुण्यवान माणसे आपल्या कर्मांचे फळ भोगायला तिथे जातात. हे दोघे त्याच्याही वर आहेत. हा श्लोक त्या दोन काट्यांना उत्तर देत…
- 42चुकीच्या जागी गेलेले धन“न्यायाने मिळवलेल्या धनाचे दोन दुरुपयोग जाणून घ्यावेत: अपात्राला देणे, आणि पात्राला न देणे.” योग्य घेणाऱ्यासाठी शब्द आहे पात्र, म्हणजे भांडे. पाण्याला घडा लागतो, तसे चांगल्या दानाला योग्य पात्र लागते. पाणी वाळूवर ओतले, तर नाहीसे होते. जुन्य…
- 43नरकाची तीन दारे“काम, क्रोध आणि लोभ: ही नरकाची तीन दारे आहेत, आणि ती आत्म्याचा नाश करतात. म्हणून या तिघांचा त्याग करावा.” नरक म्हणजे जुन्या समजुतीप्रमाणे मृत्यूनंतर शिक्षा भोगायची जागा. दार म्हणजे आत जायची वाट, आणि ही तिन्ही दारे माणूस स्वतःच्या पायांनी ओल…
- 44घरात ठेवावे असे चार“तात, आपल्याला वैभव लाभले आहे, आणि आपण गृहस्थधर्माचे पालन करता. आपल्या घरात या चौघांना राहू द्यावे: वृद्ध नातलग, वाईट दिवस आलेला कुलीन माणूस, गरीब मित्र, आणि मूलबाळ नसलेली बहीण.” “तात” हे एक प्रेमळ संबोधन आहे; इथे विदुर आपल्या भावाला तसे म्…
- 45जपावे असे पाच अग्नीजुन्या घरात यज्ञाग्नी कधीच विझू दिला जात नसे. कोणीतरी पहाटे आणि सायंकाळी त्यात समिधा घालत असे, आणि वाऱ्यापावसापासून त्याला जपत असे. “माणसाने पाच अग्नी प्रयत्नपूर्वक जपावेत: पिता, माता, अग्नी, स्वतः आणि गुरू.” यादीतला अग्नी म्हणजे तोच यज्ञाग…
- 46मशकीला एक छिद्रप्रवाशाची मशक म्हणजे पाण्याची चामड्याची पिशवी. दिवसभराच्या वाटचालीचे पाणी तिच्यात मावे. एक लहानसे छिद्र पडले, की संध्याकाळपर्यंत ती रिकामी लोंबकळत असे. “माणसाला पाच इंद्रिये असतात. त्यांपैकी एकाला जरी छिद्र पडले, तरी चामड्याच्या पिशवीतून पा…
- 47कामाला खीळ घालणारे सहा दोष“या जगात भरभराट हवी असेल, तर माणसाने सहा दोष सोडून द्यावेत: झोप, तंद्री, भीती, क्रोध, आळस आणि दीर्घसूत्रीपणा.” इथे भरभराटीसाठी शब्द आहे भूती: कल्याण, घराची भरभराट. काही करायची वेळ येते, तेव्हा यांपैकी प्रत्येक दोष माणसाला हातपाय हलवू देत ना…
- 48फुटक्या नावेसारखे सोडा“समुद्रात फुटकी नाव सोडून द्यावी, तसे माणसाने या सहा जणांना सोडून द्यावे. न शिकवणारा आचार्य, वेदपाठ न शिकलेला पुरोहित, आणि रक्षण न करणारा राजा. तसेच कटू बोलणारी पत्नी, गावातच राहू पाहणारा गुराखी, आणि वनात राहू पाहणारा न्हावी.” हे सहाही जण ज…
- 49कधीही न सोडायचे सहासोडायचे सहा दोष आणि टाकायची सहा माणसे विदुरांनी सांगितली. आता धरून ठेवायचे सहा गुण. “माणसाने हे सहा गुण कधीही सोडू नयेत: सत्य, दान, आळस नसणे, असूया नसणे, क्षमा आणि धृती.” असूया नसणे म्हणजे अनसूया: दुसऱ्याच्या गुणांचा मत्सर न करणे, आणि जिथे…
- 50घरातली सहा सुखे“नियमित मिळकत, कायमचे आरोग्य, प्रिय आणि गोड बोलणारी पत्नी, आज्ञाधारक पुत्र, आणि पोट भरणारी विद्या: ही इहलोकातली सहा सुखे आहेत.” पत्नीचा उल्लेख दोनदा येतो, प्रिय म्हणून आणि गोड बोलणारी म्हणून, आणि त्यामुळे संख्या सहा होते. ही गृहस्थाची सुखे…
- 51साधी सहा सुखेकाही श्लोकांनंतर सहा सुखांची दुसरी यादी येते, आणि ती आणखी साधी आहे. “आरोग्य, कर्जातून मुक्ती, परदेशी न जाता घरी राहणे, सज्जनांचा सहवास, स्वतःच्या बळावर चालणारी खात्रीची उपजीविका, आणि निर्भय जगणे: ही इहलोकातली सहा सुखे आहेत.” जवळजवळ प्रत्येक…
- 52कायमचे दुःखी“सहा जण नेहमी दुःखी असतात: मत्सरी, सगळ्याची किळस करणारा, असंतुष्ट, रागीट, सदा संशय घेणारा, आणि दुसऱ्याच्या नशिबावर जगणारा.” या सहांपैकी प्रत्येकजण आपले दुःख आपल्या आतच वागवतो. मत्सरी माणसाला दुसऱ्याचे भले पाहून दुःख होते, आणि कोणाचे ना कोणा…
- 53राजांना बुडवणारी सात व्यसने“राजाने सात दोष नेहमी सोडावेत. त्यांच्यातून संकटे उभी राहतात, आणि ज्यांची मुळे पक्की आहेत, असे राजेही बहुधा त्यांच्यामुळेच नाश पावतात. ते असे: स्त्रिया, द्यूत, शिकार आणि मद्य; पाचवे कठोर बोलणे; दंडातला मोठा कठोरपणा; आणि धनाचा दुरुपयोग.” अशा…
- 54माणसाला उजळवणारे आठ गुण“आठ गुण माणसाला उजळवतात: बुद्धी, चांगले कुळ, इंद्रियनिग्रह, विद्या, पराक्रम, मितभाषीपणा, यथाशक्ती दान, आणि कृतज्ञता.” चांगले कुळ म्हणजे प्रतिष्ठित घराणे. इंद्रियनिग्रहासाठी शब्द आहे दम: इंद्रियांवर ताबा. विद्येसाठी शब्द आहे श्रुत, म्हणजे शब…
- 55स्वतःपुढे लाजणाराएका कारकुनाला हिशेबात एक चूक सापडते. ती दुसऱ्या कोणाच्याच कधी लक्षात येणार नाही. तरी तो ती दुरुस्त करतो, आणि धन्याला सांगतो. तोच या श्लोकातला माणूस. “ज्याला स्वतःपुढेच खूप लाज वाटते, तो माणूस सर्व जगाचा गुरू होतो. अपार तेजाचा, चांगल्या मनाच…
- 56त्यांचा वाटा त्यांना द्या“शापाने होरपळलेल्या पांडू राजाचे पाच पुत्र वनात जन्मले. ते पाच इंद्रांसारखे आहेत. आपणच त्यांना लहानाचे मोठे केलेत, आणि त्यांना शिक्षण दिलेत. अंबिकापुत्रा, ते आपली आज्ञा पाळतात. तात, त्यांना राज्यातला त्यांचा न्याय्य वाटा द्या, आणि आपल्या पु…