विदुर नीति · The Wise and the Fool
फुटलेली मसलत
एकं विषरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते । सराष्ट्रं सप्रजं हन्ति राजानं मन्त्रविप्लवः ॥
“विष एकाचाच प्राण घेते. शस्त्रानेही एकच माणूस मारला जातो. पण मसलत फुटली, तर ती राजाचा, त्याच्या राष्ट्रासह आणि प्रजेसह, नाश करते.” इथे मसलत म्हणजे पुढे काय करायचे, याविषयी राजाने मंत्र्यांशी केलेली गुप्त चर्चा. विष आणि तलवार प्रत्येकी एकाच शरीरापर्यंत पोचतात. फुटलेला बेत मात्र राजाच्या छत्राखाली राहणाऱ्या प्रत्येकापर्यंत पोचतो. शत्रूला बेत कळला, की तो त्याविरुद्ध तयारी करू शकतो. घाव कुठे पडणार, आणि केव्हा, हे त्याला ठाऊक असते, आणि तो आधीच हल्ला करू शकतो. याची किंमत सैनिक, शेतकरी आणि गावे-शहरे मोजतात; एकटा राजा नव्हे. याचा अर्थ कोणावरच विश्वास ठेवू नये, असा नाही. अगदी पुढच्याच श्लोकात विदुर आपल्या कामांचा एकट्याने विचार करू नये, असा इशारा देतात. मसलत इतरांबरोबर करायचीच, पण ती गुप्त राखणाऱ्या लोकांच्या वर्तुळातच. दुसरे महाकाव्य, रामायण, याची किंमत दाखवते. लंकेचा राक्षसराज रावण याने रामांची पत्नी सीता हिला पळवून आणले होते. रावणाचा भाऊ बिभीषण याने सभेत तिला परत करण्याचा आग्रह धरला, आणि रावणाने त्याची अवहेलना केली. बिभीषण रामांना जाऊन मिळाला, आणि लंकेची प्रत्येक वेस कशी राखली आहे, हे त्याने त्यांना सांगितले. लंका पडली, आणि तिच्याबरोबर रावणही. आज रात्री सारा राजवाडा झोपला आहे, आणि राजा व विदुर एकटेच बसले आहेत. त्यांच्यात जे बोलणे होते आहे, ती नेमक्या याच अर्थाने मसलत आहे. विदुरांची विनवणी ऐकली जावो वा न जावो, आज रात्री या खोलीत जे बोलले जाईल, त्यावर सबंध राज्याचे भवितव्य ठरेल. इंग्रजी अनुवादक गांगुली शेवटच्या शब्दांचा अर्थ वेगळा लावतात: दुष्ट मसलत, जी तितक्याच खात्रीने राज्याचा नाश करते. अध्याय १, श्लोक ५०.