विदुर नीति · The Wise and the Fool
मशकीला एक छिद्र
पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम् । ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पात्रादिवोदकम् ॥
प्रवाशाची मशक म्हणजे पाण्याची चामड्याची पिशवी. दिवसभराच्या वाटचालीचे पाणी तिच्यात मावे. एक लहानसे छिद्र पडले, की संध्याकाळपर्यंत ती रिकामी लोंबकळत असे. “माणसाला पाच इंद्रिये असतात. त्यांपैकी एकाला जरी छिद्र पडले, तरी चामड्याच्या पिशवीतून पाणी गळावे, तशी त्याची प्रज्ञा त्यातून गळून जाते.” इंद्रिये पाच: पाहणे, ऐकणे, वास घेणे, चव घेणे आणि स्पर्श. छिद्र म्हणजे त्यांपैकी एखाद्या इंद्रियावरचा पहारा सैल होणे: नाकारता न येणारी एखादी चव, नजर वळवता न येणारे एखादे दृश्य. बाकीच्या चारांवर कितीही कडक पहारा असला, तरी काही फरक पडत नाही. त्याचा सगळा विवेक त्या एका छिद्रातून वाहून जातो. एक जुना, नेहमी उद्धृत केला जाणारा संस्कृत श्लोक हीच मोजणी करतो. हरीण ऐकण्यामुळे पकडले जाते, हत्ती स्पर्शामुळे, पाकोळी दृष्टीमुळे, मासा चवीमुळे, आणि भुंगा वासामुळे. प्रत्येकजण एकाच इंद्रियामुळे मरतो; आणि माणसाला तर ही पाचही इंद्रिये असतात. अध्याय १, श्लोक ८२.