विदुर नीति · The Wise and the Fool
क्षमाशीलांचा एकच दोष
एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपपद्यते । यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥ सोऽस्य दोषो न मन्तव्यः क्षमा हि परमं बलम् । क्षमा गुणो ह्यशक्तानां शक्तानां भूषणं क्षमा ॥
“क्षमाशील माणसांचा एकच दोष आहे, दुसरा नाही: लोक क्षमाशील माणसाला दुबळा समजतात. पण तो दोष मानू नये, कारण क्षमा हेच सर्वांत मोठे बळ आहे. दुबळ्यांच्या ठायी क्षमा हा गुण आहे, आणि बलवानांच्या ठायी अलंकार.” दुसरा श्लोक पहिल्याला उत्तर देतो, म्हणून दोन्ही एकत्र वाचायचे. इथे क्षमा म्हणजे अन्याय सोसूनही उलट वार न करणे. पहिला श्लोक आरोप मान्य करतो; दुसरा तो फेटाळून लावतो. होय, क्षमाशील माणसांना दुबळे समजले जाते. त्यांच्याविरुद्ध एवढेच म्हणता येते, आणि तेही ज्यांनी त्यांना चुकीचे ओळखले आहे, तेच म्हणतात. शेवटची ओळ एक भेद करते. ज्याच्या हाती बळ नाही, त्याच्यासाठीही क्षमा करणे हा गुणच आहे. मनाला कुरतडत राहणाऱ्या कडवटपणाऐवजी तो शांती निवडतो. ज्याच्या हाती बळ आहे, त्याच्यासाठी क्षमा त्याहून अधिक आहे. तो शिक्षा करू शकतो, तरी करत नाही, आणि हा संयम हाच त्याचा सर्वांत सुंदर अलंकार असतो. म्हणजे क्षमा ही भीती नव्हे. ती स्वतःला आवरून धरणारी शक्ती आहे. पांडव हे दाखवतात. युधिष्ठिराने द्यूत सोसले, द्रौपदीचा अपमान सोसला, आणि तेरा वर्षांचा वनवास सोसला. वनात द्रौपदीने त्याच्या सहनशीलतेबद्दल त्याला बोल लावला: आपल्यावर जे गुदरले, त्याचा तुम्हाला काहीच राग येत नाही का, असे तिने विचारले. युधिष्ठिराने क्षमेची दीर्घ स्तुती करून तिला उत्तर दिले. म्हणूनच विदुर आज रात्री हे या राजाला सांगतात. दुर्योधन युधिष्ठिराच्या सहनशीलतेला दुबळेपणा समजतो. वनवासाची प्रत्येक अट पाळणारे पांडव यापुढेही माघारच घेत राहतील, असे त्याला वाटते. पण युधिष्ठिराच्या पाठीशी भीम आणि अर्जुन उभे आहेत. बलवानाच्या सहनशीलतेला दुबळ्याची असहायता समजू नका, असे विदुर राजाला सांगत आहेत. ती सहनशीलता संपली, तेव्हा काय घडले, हे वाचकाला ठाऊक आहे. अध्याय १, श्लोक ५३-५४.