विदुर नीति · The Wise and the Fool
क्षमेचे खड्ग
क्षमा वशीकृतिर्लोके क्षमया किं न साध्यते । शान्तिखङ्गः करे यस्य किं करिष्यति दुर्जनः ॥ अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति । अक्षमावान्परं दोषैरात्मानं चैव योजयेत् ॥
“क्षमा सारे जग वश करते. क्षमेने काय साधत नाही? ज्याच्या हातात शांतीचे खड्ग आहे, त्याचे दुर्जन काय वाकडे करणार?” मग एक चित्र. “गवत नसलेल्या जमिनीवर पडलेली आग आपोआप विझून जाते. क्षमा न करणारा माणूस स्वतःच्या चांगल्या आत्म्यालाही दोषांनी मळवतो.” भांडणाला इंधन लागते. अपमानाला अपमानाने उत्तर दिले, की वाळलेल्या गवतात आग लागावी, तसे भांडण पेट घेते, आणि प्रत्येक नवा शब्द त्या आगीत भर घालतो. शांतपणे सामोरे गेले, तर त्याला पेट घ्यायला काहीच मिळत नाही. काशीराम ही तुलना उलगडून सांगतात: क्षमाशील माणसासमोर आलेला दुर्जनही आपोआप शांत होतो. हेच ते शांतीचे खड्ग. शस्त्रासारखी हाती धरलेली शांती; दुर्जनाला तिच्यावर वार करायला काहीच सापडत नाही. क्षमा न करणारा माणूस आपल्याच आगीत होरपळतो. तो अन्यायाला अन्यायाने उत्तर देतो, आणि लवकरच त्याच्यात आणि त्याच्यावर अन्याय करणाऱ्यात काही फरक उरत नाही. म्हणून इथे क्षमा हा केवळ एक गुण नाही. ती एक ढाल आहे, आणि सर्वांत भरवशाची. अध्याय १, श्लोक ५५-५६.