विदुर नीति · The Wise and the Fool
गंगेच्या डोहासारखा शांत
न हृष्यत्यात्मसंमाने नावमानेन तप्यते । गाङ्गो ह्रद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते ॥
“सन्मान झाला म्हणून तो हुरळून जात नाही, आणि अपमान झाला म्हणून पोळत नाही. गंगेच्या खोल डोहासारखा तो कधी ढवळला जात नाही. त्याला पंडित म्हणतात.” एखाद्या मोठ्या नदीतला खोल डोह डोळ्यांसमोर आणा. वारा त्याच्या पृष्ठभागावर लहरी उठवतो, आणि आत टाकलेला दगड तरंगांचे एक वर्तुळ पसरवतो. खाली मात्र पाणी स्थिर असते, आणि क्षणात पृष्ठभागही पुन्हा शांत होतो. गंगा ही भारतातली सर्वांत पवित्र नदी; तिचे डोह रुंद आणि खोल आहेत. सन्मान आणि अपमान दोन्ही दुसऱ्यांकडून येतात. डोह दगड झेलतो, तसे शहाणा माणूस ते झेलतो: वरती एक लहर, आणि खाली, जिथे त्याचा विवेक असतो, तिथे स्थिरता. स्तुतीने तो उतावळा होत नाही, आणि अपमानाने सूडाला पेटत नाही. दोन्ही ऐकूनही समोरचा प्रश्न तो शांतपणे तोलू शकतो. भगवद्गीता हाही याच महाकाव्याचा एक भाग आहे. तीही याच समतेची स्तुती करते: स्थिर माणूस मानात आणि अपमानात सारखाच असतो. राजाचा स्वतःचा पुत्र याच्या अगदी उलट आहे. युधिष्ठिराने राजसूय यज्ञ केला होता; या महान विधीने तो राजांचा अधिराज म्हणून घोषित झाला. त्यानंतर दुर्योधन इंद्रप्रस्थातल्या पांडवांच्या नव्या सभागृहातून फिरत होता. ज्याला त्याने जमीन समजले, अशा एका पाण्याच्या कुंडात तो पडला. भीम हसला, आणि त्याच्याबरोबरचे नोकरही हसले. दुर्योधन मत्सराने आणि लाजेने जळत घरी परतला, आणि त्याने ते सारे वडिलांपुढे ओतले. मग द्यूत झाले, आणि मुलाची जखम शमवण्यासाठी राजाने त्याला संमती दिली. एका क्षणाचे ते हसू दुर्योधनाने मनातून कधीच जाऊ दिले नाही; त्यानेच कुटुंबाला आज या रात्रीपर्यंत आणून ठेवले आहे. अध्याय १, श्लोक ३१.