विदुर नीति · The Wise and the Fool
टिकणारे हित निवडणे
यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते । कामादर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते ॥
“त्याची बुद्धी संसारात गुंतलेली असूनही धर्म आणि अर्थ यांना अनुसरते. सुख आणि लाभ यांतून तो लाभ निवडतो. त्याला पंडित म्हणतात.” प्राचीन भारतीय विचाराने जीवनाची तीन उद्दिष्टे सांगितली. धर्म म्हणजे कर्तव्य आणि सदाचार; अर्थ म्हणजे संपत्ती आणि उपजीविकेची साधने; काम म्हणजे इच्छा आणि सुख. तिन्ही उचित आहेत, पण त्यांचा क्रम ठरलेला आहे: आधी धर्म, मग अर्थ, मग काम. सुखाला साधने लागतात, आणि सुखावर खर्च केलेली साधने संपून जातात; म्हणून साधने आधी. शहाण्या माणसाची निवड जिथे सर्वांत कठीण असते, तिथेच श्लोक ती मांडतो: दुसऱ्या आणि तिसऱ्या उद्दिष्टाच्या मधे. सुख जवळ असते, आणि गोड लागते; नीट सांभाळलेली संपत्ती सावकाश वाढते, आणि नीरस वाटते. आपली बचत एखाद्या हंगामातल्या चैनीवर उडवणारा महिनाभर मजा करतो, आणि वर्षानुवर्षे त्या पैशाची उणीव भोगतो. शहाणा माणूस संन्यासी नसतो. त्याचे मन जगात असते, असे श्लोकच सांगतो: पैसा, कुटुंब आणि काम यांच्यात. तिथे राहूनच तो ही उद्दिष्टे त्यांच्या क्रमाने ठेवतो. अध्याय १, श्लोक २५.