विदुर नीति · The Wise and the Fool
नरकाची तीन दारे
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥
“काम, क्रोध आणि लोभ: ही नरकाची तीन दारे आहेत, आणि ती आत्म्याचा नाश करतात. म्हणून या तिघांचा त्याग करावा.” नरक म्हणजे जुन्या समजुतीप्रमाणे मृत्यूनंतर शिक्षा भोगायची जागा. दार म्हणजे आत जायची वाट, आणि ही तिन्ही दारे माणूस स्वतःच्या पायांनी ओलांडतो. श्लोक सांगतो, की नाश मृत्यूच्या आधीच सुरू होतो: ही तिन्ही माणसाचा नाश इथेच, आत्ताच करतात. इथे काम म्हणजे जीवनाच्या उद्दिष्टांमध्ये तिसऱ्या स्थानी असलेले उचित सुख नव्हे. ती उद्दिष्टे अशी: धर्म, अर्थ, काम, आणि शेवटी मोक्ष, म्हणजे जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून सुटका. हा काम म्हणजे आपल्या मर्यादा ओलांडलेली, आणि हवी ती वस्तू मिळवल्याशिवाय न राहणारी इच्छा. तिला अडवले, की ती क्रोधाचे रूप घेते. लोभ म्हणजे आपल्या वाट्यापेक्षा जास्त हवे असणे, आणि जे आपले नाही, ते धरून ठेवणे. तिन्ही एकमेकांना पोसतात. एखाद्याला शेजाऱ्याचे शेत हवे असते. ते मिळाले नाही, की तो संतापतो. आणि मिळाले, की त्याला पुढचे शेतही हवे असते. भगवद्गीता हाही याच महाकाव्याचा एक भाग आहे. तिच्यात हाच श्लोक शब्दशः आहे. तिथे, अजून व्हायचे असलेल्या युद्धाच्या रणांगणावर, अर्जुनाचे मामेभाऊ आणि सारथी कृष्ण तो अर्जुनाला सांगतात. हे या राजाला का सांगायचे? रात्रीच्या सुरुवातीला विदुरांनी राजाला हळुवारपणे विचारले होते: परक्याच्या धनाच्या लोभाने आपण होरपळत तर नाही ना? आता तोच प्रश्न नियम होऊन परत येतो. राजाच्या घराने पांडवांचा वाटा अडवून धरला आहे; हा लोभ. राजाच्या पुत्राने पांडवांच्या सभागृहात उडालेल्या हशाबद्दल अजून क्षमा केलेली नाही; हा क्रोध. आणि दोन्हींचे मूळ कामात आहे: दुर्योधनाला सबंध राज्य स्वतःसाठी हवे आहे. श्लोकाचा शेवट उपदेशानेच होतो: या तिघांचाही त्याग करायचा. अध्याय १, श्लोक ७१.